خانه دوست...؟

مردی که مثل هیچ کس نبود

2010-08-26T17:37:00.002+04:30

نمایی از فیلم "خوب بگرد پیداش می‌کنی"

خوش‌خلق، متین و شوخ‌طبع شاید کمترین صفاتی است که درباره‌ی بهنام صفری بشود نام برد؛ او به واقع انسانی اخلاقی بود، و این اخلاقی بودن در برخورد با خانواده‌، دوستان و همکارانش در کمترین زمان برای هر کسی که با او آشنا می‌شد، رخ می‌نمود. همیشه نجیب بود و در گفتارش سعی می‌کرد که کسی را نیازارد. با خانواده‌اش در نهایت احترام و صممیت برخورد می‌کرد، و در جمع دوستان بذله‌گو و شوخ‌طبع بود.
خبر آنقدر ناگوار بود که باور کردنش سخت باشد. برای من به شخصه فقدان دوست و همکاری به این نازنینی، جبران‌ناشدنی است. اگر بگویم این یک هفته را مبهوت با خودم تکرار می‌کنم "بهنام مرد؟!" باور نمی‌کنید، اما باور کنید که اهل این نیستم که دوستی، آشنایی از دنیا برود و برایش سوگنامه و زنجموره سر کنم، چرا که این رسم را پسندیده نمی‌دانم، ولی "بهنام" به ما فرصت نداد، آنقدر در میان ما نماند که برایش بنویسیم، بگوییم که خیلی مرد خوبی است، که فیلم‌سازی را در نهایت احترام و وسواس دنبال می‌کند، که هنرش را به مفت نمی‌فروشد و راه را کجراهه نمی‌رود، که برایش جلسه‌ی اکران فیلم برگزار کنیم و نقد کنیم و لبخند تحویل بگیریم. نه، بهنام وقت نداد که برایش به احترام کلاه از سر بر داریم و گونه‌هایش را ببوسیم برای این همه "شریف" بودن...

یکی گفت از این نوع شیرین نفس، در این شهر سعدی شناسیم و بس

2010-04-21T20:20:00.000+04:30

امروز اول اردی‌بهشت، به نام سعدی شیرین سخن نامگذاری شده است. این شاعر شهره در آفاق، اگر چه نامی آشناست برای همه‌، اما در حد همان نام آشنا، برای ما شناخته شده نیست. کار سترگ این بزرگمرد تاریخ ادبیات فارسی، دنیایی از لطافت و زیبایی است، مملو از قصه‌های شیرینِ آموختنی است. زیرکی و روانی در اجزای گفتارش موج می‌زند و دوری از تکلف و مغلق‌گویی زبان شعرش را پالوده کرده و خواندنش را برای همه لذت‌بخش و فرح‌انگیز.

این استاد سخن و معلم اخلاق و ادب، هر آنچه در گنجینه‌ی تجربه و دانش و معرفت داشته است، در آثارش با ظرافت تمام گنجانده و طعم تلخ نصیحت را به شهد ملاحت و طنازی شیرین کرده تا "آنچه شرط بلاغ است" را گفته باشد و "پند" و "ملال"ش را به ما واگذارد. سعدی در آثارش روحیه‌ی تساهل‌ منشی دارد، او مخاطبش را نه به عنوان یک عامل غیرفعال و پذیرنده، که به مثابه فاعلی تأثیرگذار در تولید و بازتولید آثارش می‌داند.

شعرش را به گفتار نزدیک می‌کند، چنانکه آن را می‌توان شعرگفتاری(ضیاء موحد) نامید، و نثرش را با شعر در می‌آمیزد تا اصطلاح "سهل ِ ممتنع"‌ تنها مصداق‌ش، نثر او باشد. این رند دنیادیده هیچ‌گاه فراموش نمی‌کند که اول بر خود فریاد برآرد، و بعد دیگران را نهیبی بزند: همه از دست خویش ناله کنند/سعدی از دست خویشتن فریاد؛ و برای همه قصه و حکایتی در انبان پر از سخنان نغز دارد تا با آن همراهی و همذات‌پنداری کنند.

سعدی در غزل عاشقانه هم پروای عشقبازی و شهرآشوبی دارد و در پس "مصلحت‌اندیشی" و "پرده‌پوشی" خود را گفتار استعارات و تشبهات ناساز به دور از واقعیت نمی‌کند، و مرتبه عشق و دوستی را به جایی می‌رساند که می‌گوید: "ذوقی چنان ندارد، بی‌دوست، زندگانی..."

پی‌نوشت: این یادداشت کوتاه و بی‌مایه، نه در خور شأن این معلم بزرگوار اخلاق و ادب، که اظهار ارادت است به روز مبارکی که به نام "سعدی" بزرگ نامدار شده است.

باران !‌ سرود دیگری سر کن

2010-03-10T01:15:00.004+03:30

باران !‌ سرود دیگری سر کن
من نیز می دانم که در این سوگ
یاران را
یارای خاموشی گزیدن نیست...(شفیعی کدکنی)
شاید این نوشته وقتی که "باران" ما در حال یک‌ماه شدن است، خیلی دیر باشد. اما بودن او در فضای خانه‌ی کوچک‌مان مثل سرودی سرمست کننده اجازه هیچ چیز و جایی را برای فکر کردن نمی‌داد. اولین باری که در بیمارستان کوچک و خلوت کنار پل حافظ دیدم‌ش چیزی در ذهنم نبود، یعنی دچار یک خلاء عجیب سرمستانه بودم و محو یک کودک زیبایی که دستان کوچک‌ش را در هوا می‌چرخاند و گریه می‌کرد، بی‌آنکه اشکی در چشمانش باشد. آن وقت فقط تنوانستم انگشتم را بر گونه‌های قرمزش بسرانم و با دست دیگرم مشتلقی به پرستار بدهم.
امروز این دخترک زیبا که "باران" نام گرفت، یک ماهه می‌شود. هر روز و شب کلی از زمان را صرف او می‌کنیم و مادرش با شوق و بی‌خوابی از این موجود ناتوان و زیبا مراقبت می‌کند. چه قدرت عظیمی است "مادر بودن".

از تهی سرشار

2010-01-05T11:43:00.002+03:30

Photo: Cornel Pufan

از تهی سرشار
جویبار لحظه ها جاری ست
چون سبوی تشنه کاندر خواب بیند آب ، واندر آب بیند سنگ
دوستان و دشمنان را می شناسم من
زندگی را دوست می دارم
مرگ را دشمن
وای ، اما با که باید گفت این ؟ من دوستی دارم
که به دشمن خواهم از او التجا بردن
جویبار لحظه ها جاری

از اخوان ثالث

نوستالژی‌های شبانه!

2009-09-08T13:01:00.015+04:30

شاید بسیاری از غم‌غربت‌های(نوستالژی) آدمی بر می‌گردد به همان دورانی که وجودش هموار و خالی از پیشداوری‌ها و ترس‌ها و امیدها است. زمانی که در عالم خیالات و لذت‌های کوچک نه چندان دور از دسترس‌ش چنان غرق می‌شود که همه چیز را در خدمت همین «خیال‌بازی و لذت‌اندیشی» کودکانه به کار می‌بندد و همین است که می‌شود، زیباترین و بدترین نقش‌های که در لوح ضمیرش ثبت کرده است و در تمام دوران زندگی‌ش سایه‌ این نقش‌ها را در رفتار و کنش‌های اجتماعی و فردی‌ش دخیل می‌کند، البته ناخودآگاه و بدون دخالت اراده‌ی بزرگسالی.
داستان از آن جا شروع می‌شود که در دنیای مجازی نت بر خوردم به یک آدرس و از آنجا یک فایل... و نوستالژی دوران طولانیی از عمر نه چندان زیادم.
سنندج شهری نیست که از آن تلقیی مذهبی، تاریخی و... بشود، مثل شهرهای که با آوردن نام آن‌ها ذهن، خوصیاتی از آن جا را به یاد می‌آورد. اما سنندج شاید بیشتر برای قضایای انقلاب 57 و جنگ‌های شهری‌ش مشهور باشد، البته این سوای کامکارها و عندلیبی‌ها و غریب‌پورها و قبادی و ... که آن هم نیز هنرشان بیشتر مورد توجه است تا شهری که در آن به دنیا آمده‌اند. اما به واقع سنندج شهری پیچیده و در این حال ساده و زیبا است. با فرهنگ و آداب خاص و ویژه‌اش و طبیعتی بس زیبا و بکر.
بگذارید برگردیم به آن مطلب اصلی، یعنی "نوستالژی تازه یافته". «پاشیو» یا همان سحری وقتی بود که اگر الکی هم می‌شد بیدار شویم و پای سفره‌ی سحری بشنیم، به زور خودمان را می‌کشیدیم سر سفره و شریک سحری‌های مختصر بزرگ‌ترها می‌شدیم. البته اجباری در کار نبود، در خانوداه‌های سنندجی نشنیده‌ام که اجباری برای روزه‌داری بچه‌ها بشود. اما چیزی که برای من همیشه ماند و این عادت سال‌های جوانی‌ام شد، گوش دادن به رادیو بود. گوینده‌ی «پاشیو»های رادیو سنندج صدای گرم و دلنشینی داشت و البته هم مسلط به علوم دینی و شعر و ادب کردی. اما چیزی که مرا بر سر شوق آورد تا این مطلب را بنویسم، آوای نسبتاً حزین و دلنشینی پیرمردی بود که مناجات زیبا و پر معنی او هر سحر پخش می‌شد. بعدها فهمیدم که صاحب این صدا "علامه ملامحمد ربیعی" نام دارد، که به جز این نیز کارهای دیگری در رادیو داشته و البته قاری زبردست و خوش‌لحنی هم بوده است. بهرحال شاید بد نباشد که این فایل را اینجا بگذارم به این احتمال که کسی دیگر چون من یاد «پاشیو»های کودکانه‌اش بیفتد. ترجمه بیت اول این مناجات :(البته ترجمه لفظ به لفظ نیست و محتوا بیشتر منظور بوده است)
تبه شد عمر من -افسوس- به راه جهل و نادانی
پشیمانی چه سود اکنون بر این جرم و خطاکاری
فایل صوتی +

سردشت، شهری که سزاوار فراموشی نیست

2009-06-28T17:35:00.007+04:30

این گزارش در سال 86 و به مناسبت بیستمین سالگرد بمباران شیمایی سردشت آماده شده و در مجله مدرس دانشجو به چاپ رسید. اگر چه دو سال از تهیه‌‌ی این گزارش می‌گذرد، اما روز هفتم تیرماه هنوز برای من یادآور سردشت و مردم‌ آن شهر کوچک و زیباست. این مطلب را از بابت یادآوری آن فاجعه عظیم دوباره بازنشر می‌کنم، و این بار در دنیای مجازی اینترنت.

***

جاده‌های پر پیچ و خم را از میان کوه‌ها و تپه‌های پوشیده از درختان بلوط طی می‌کنم. یک پیرمرد با سرخوشی تمام به ساعتی که تازه خریده نگاه می‌کند و آن را نشان من می‌دهد: «مارکش چیه؟ کلاه سرم نگذاشتند که؟» و من هم با حوصله‌ تمام برایش توضیح می‌دهم که: «نه خوبه، کار شما رو راه می‌اندازه» و کلی از تأیید من برای خرید تازه‌ا‌ش راضی می‌شود. همه خوابیده‌اند و پیرمرد حوصله‌اش سر رفته، باز سر صحبت را با من باز می‌کند:
ـ به سلامتی، خیره سردشت میاین؟
ـ والا چی بگم، انشاالله خیره، برای یه کاری...
ـ به سلامتی! قوم و خویشی که دارین سردشت؟
ـ نه کسی رو که نمی‌شناسم، گفتم برای کار اومدم.
ـ خیر باشه، چه کاری؟
ـ تهیه یک گزارش از شیمیایی‌های سردشت.
اسم شیمیایی و بمباران را که می‌آورم، لبخند از صورتش محو می‌شود. ادامه نمی‌دهم. اینجا از پیر و جوان کسی نیست که با یادآوری آن فاجعه، خاطره عزیزی از دست رفته در ذهنش تداعی نشود. برایم کار دشوار می‌نماید. پرسیدن و واکاویدن این رخداد برای مردمان این شهر مانند باز کردن یک زخم کهنه است؛ زخمی که هنوز بر جان شهر و مردمانش خودنمایی می‌کند و دردش را حس می‌کنی.
در این خیالات به شهر وارد می‌شویم. اصرار زیاد پیرمرد برای مهمان شدن در خانه‌اش مرا شرمنده می‌کند. تشکر کرده و عذر می‌خواهم. مانند جاده‌ها، شهر هم بر روی کوه‌ها بنا شده است. ساک و وسایلم را در تنها مهمان‌سرای شهر گذاشته و دوربینم را برمی‌دارم که شهر را با آن که نزدیک غروب است، ببینم و اگر شد چند عکس هم بگیرم. شهر کوچک‌تر از آن است که آدرسی را گم کنی، ولی به هر حال آدم نابلد و غریبه از ترس گم شدن، سر هر کوچه و خیابان سؤال می‌کند و آدرس می‌پرسد. دکتر خضری که در سنندج با هم حرف زد‌ه بودیم، لطف کرده و تلفن و آدرس مغازه پسرعموهایش را به من داده است که کمکم کنند. پرس‌وجوکنان، آدرسی را که دکتر داده پیدا می‌کنم و می‌روم داخل مغازه. شلوغ است و چند جوان مشغول معامله موبایل. سلام می‌کنم و کسی از آن طرف به گرمی جوابم را می‌دهد و به استقبالم می‌آید. خودم را معرفی می‌کنم و می‌گویم که دکتر خضری من را پیش شما فرستاده.... حرفم تمام نشده است که لبخندی می‌زند و می‌گوید: «بله خود منم اونجا بودم.» به دقت که نگاه می‌کنم می‌بینم راست می‌گوید؛ یکی از آن چند جوانی است که هنگام گفت‌وگوی من با دکتر در اتاق ایشان مهمان بودند. مغازه را دست کسی دیگر سپرده و با من راه می‌افتد تا جاهایی را که می‌خواهم، نشانم بدهد. از «چهارراه فرمانداری» شروع می‌کند؛ محل اصابت یکی از بمب‌ها؛ جایی که هنوز مرمت نشده و آثار حمله شیمیایی را ـ بدون هیچ تغییری ـ همچنان بر چهر‌ه خود دارد. اسمش رحمت است و تمام وقایع را با نشان دادن مکان‌ها و توضیح وضعیت امروز و دیروزشان، برایم شرح می‌دهد. بعد از «چهارراه فرمانداری»، نقاهتگاه و حمامی را که مجروحان شیمیایی بعد از حادثه به آنجا منتقل شده‌اند، می‌بینیم و «سرچشمه»، میدان اصلی شهر، که مرکز حمله بوده و عمده گازهای شیمیایی از این نقطه به تمامی شهر پراکنده شده است. رحمت با تمام انرژی و همه اطلاعاتی که دارد می‌کوشد تا تصویر واضحی از آن زمان را در ذهن من بازسازی کند. مردم شهر سردشت مانند هر شهر دیگری مشغول کار و زندگی هستند. خیابان‌ها با آن که کوچک است، اما از جمعیت موج می‌زند و روز دارد آرام آرام تمام می‌شود و مردم به سوی خانه‌هایشان روان هستند. اما چیزی در درونم می‌گوید که زیر تمام این جنب و جوش و زندگی روزمره آدم‌های این شهر رازی است که از چشم هیچ رهگذرِ تیزبینی نمی‌تواند پنهان بماند و آن چیزی نیست جز «بمباران شیمیایی». همین دو واژه‌‌ای که زندگی مردم را به دو نیم کرده، قبل از بمباران شیمیایی و بعد از بمباران شیمیایی...

همه مردم ایران طعم تلخ جنگ تحمیلی و تجاوزات بی‌رحمانه رژیم بعث را چشیده‌اند. چه از موشک‌بارانِ شهر‌ها و چه از شهادت فرزندان و عزیزانشان در سنگرها، داغ‌هایی بر دل دارند که سال‌های سال مرهم گذاشتن نیز تسکینش نمی‌دهد. اما چرا شهر سردشت جور دیگری است؟ چرا این داغ و درد در چهره شهر هنوز هم خودش را می‌نمایاند و با گذر زمان در دل مردمانش پنهان نمی‌شود و با یک نگاه فریادش را می‌شنوی؟ برای یافتن پاسخ‌‌ها با چند نفر از بازماندگان این فاجعه‌ گفت‌وشنودی انجام داده‌ایم و همچنین نشستی داشتیم با رئیس همایش «بررسی حقوقی منع کاربرد سلاح‌های شیمیایی»؛ همایشی که هفتم تیر ماه سال 86 به مناسبت بیستمین سالگرد بمباران شیمیایی سردشت و به همت «جمعیت مصدومین سلاح‌های کشتار جمعی»، دانشگاه شهید بهشتی و دانشگاه تربیت مدرس برگزار شد، تا به شناخت دلایل، موانع و راهکارهای مؤثر پیگیری حقوقی مطالبات مصدومین شیمیایی ایران از بازیگران حوزه بین‌الملل بپردازد. کاری که نیازمند اراده ملی، استمرار، اتکای بر تجربیات مفید و اعتماد به مراکز انگشت‌شمار غیردولتی فعال در این زمینه می‌باشد.

گفت‌و‌گو با تنی چند از بازماندگان فاجعه بمباران شیمیایی شهر سردشت و آقای حسن وفایی، دبیر کل «جمعیت مصدومین تسلیحات کشتار جمعی»

-جناب آقای دکتر خضری در مقاله‌ای‌ که در همایشِ «بررسی حقوقی منع کاربرد سلاح‌های شیمیایی» ارائه کردید، بیشتر به جنبه‌های انسانی و تبعات بعد از تهاجم شیمیایی به شهر سردشت و تأثیر آن بر مردم و زندگی‌شان پرداخته بودید. همان‌گونه که در آن مقاله‌ اشاره نموده‌اید، حمله شیمیایی به سردشت لطمات گسترده‌ای را بر ساکنان منطقه وارد آورده که هنوز نمود آن در زندگی فردی و خانوادگی و اجتماعی آسیب‌دیدگان دیده می‌شود. در نوشته‌ شما به این امر اشاره شده که جغرافیای منطقه و شهر سردشت، به گسترده‌تر شدن دایره‌ این لطمات افزوده است. اگر موافق باشید سخن خود را با تشریح این مسئله آغاز کنیم؟
دکتر خضری: سردشت یکی از شهرستان‌هایی است که در جنوب غربی استان آذربایجان غربی قرار گرفته و با مرز عراق کمتر از ده کیلومتر فاصله دارد. در زمان جنگ همانند سایر شهرهای مرزی که همیشه در معرض حملات هوایی بوده‌اند، سردشت هم بهترین گزینه برای حملات هوایی محسوب می‌شد و معمولاً هر هواپیمایی که برای بمباران شهرهای دیگر می‌رفت، در برگشت، بمب‌هایی را هم بر روی سردشت می‌ریخت. اما بمباران شیمیایی سردشت از آن جهت که در یک برهه‌ زمانی خاص اتفاق افتاد و در جهان اولین شهری بود که مورد حمله شیمیایی قرار گرفت، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به همین علت هم تصمیم گرفتم که وجه جغرافیایی این قضیه را بررسی کنم. شهرستان سردشت در منطقه‌ا‌ی کوهستانی قرار گرفته و گاز خردلی که در آنجا استفاده شد، با توجه به اختلاف ارتفاع به جای اینکه به جهتی هدایت شود، در همان جا کانالیزه شد و ماند و همین مسئله آسیب‌های مضاعفی در پی داشت. در حالی که از دیدگاه توپوگرافی اگر این اتفاق در یک دشت واقع می‌شد، اثرات بسیار کمتری بر جای می‌گذاشت. به‌علاوه ساعت وقوع حادثه و مکان‌های مورد اصابت موشک، «میدان سرچشمه» و «چهارراه فرمانداری»، که از محل‌های پرجمعیت شهر محسوب می‌شدند، نیز هر یک به نوبه خود در تشدید ضایعات بسیار مؤثر بودند. به‌خصوص اینکه «میدان سرچشمه» آب بخشی از شهر را هم تأمین می‌کرد. البته «چهارراه اداره‌ پست» هم بود که جمعیت کم‌تری نسبت به آن دو مکان دیگر داشت. در هر حال تعداد مصدومین در حدود هشت‌هزار نفر از دوازده هزار نفر کل جمعیت آن زمان شهر بود که در آمارهای رسمی اعلام شده به سازمان‌ ملل چهار هزار و پانصد نفر ذکر شد. گرچه بنا بر اظهارات رئیس جمهور وقت، جناب آقای رفسنجانی، تعداد مصدومین چیزی در حدود هشت‌هزار و سیصد/ چهارصد نفر بود که از آن میان حدود سی/ چهل نفر بلافاصله فوت شده بودند. مردم در جایی به اسم نقاهتگاه شیمیایی که در واقع یک مجموعه‌ ورزشی بود، اسکان داده شده بودند و مشکل اساسی هم‌ به همان جا مربوط می‌شد، چرا که این مجموعه ورزشی در مجاورت محل‌های آلوده به گازهای شیمیایی بود و با فاصله‌ خیلی کم‌تر از این باشگاه ورزشی، حمام شهرداری قرار داشت که به محل اصابت بمب‌ها نزدیک‌تر بود و مصدومین را در این مکان می‌شستند. کسانی که آلوده نبودند با ورود به این دو مکان، که هیچ حفاظی نداشت، آلوده به گازهای شیمیایی می‌شدند. به علاوه راه‌های پرپیچ و خمی که باید طی می‌شد تا مصدومین از بانه به سقز و از آنجا به تبریز منتقل شوند و اتوبوس‌های مورد استفاده در آن هوای خفه و گرم، بر شدت آسیب‌ها می‌افزود. قضیه‌ قابل بحث دیگری که باید در اینجا بدان اشاره کنم ا‌ین است که بسیاری از مردم فکر نمی‌کردند که این یک تهاجم شیمیایی بوده و به نظرشان هم‌چون بمباران‌های پیشین چیزی عادی بود و به همین سبب هم برخی در محل برخورد بمب‌ها تجمع کرده و بسیاری هم در زیرزمین‌ها و پناهگاه‌ها پناه گرفته بودند که لطمات زیادی را در پی داشت، چرا که گاز خردل سنگین است و اثرش بر جاهای پست‌تر و پایین دست‌تر بیشتر. افرادی که پی برده بودند این گاز شیمیایی است، به ارتفاعات پناه برده و صدمه‌ کمتری دیده بودند. اما نکته قابل توجه این است که در «چهارراه پست»، یکی از جاهایی که بمب به آنجا اصابت کرده بود، مغازه رنگ‌فروشی قرار داشت و مردم فکر می‌کردند که بمب به آنجا اصابت کرده و بوی منتشره، از رنگ‌های داخل مغازه است. در کل لزوم خارج کردن مصدومین از شهر و قرنطینه کردن آن مسئله‌ای بود که انجام نپذیرفت و به گسترش آلودگی کمک کرد.

-آقای دکتر، در خصوص با لطمات بعد از این فاجعه و وضعیت امروز شهر سردشت و برنامه‌هایی که باید مورد توجه قرار بگیرند، چه نکاتی را قابل ذکر می‌دانید؟

دکتر خضری: مهم‌ترین مسئله قابل اشاره این است که در تهاجم شیمیایی آثار تهاجم ماندگارتر و لطمات آن نیز گسترده‌تر است و مثلاً اثر گازهای شیمیایی انتقال پیدا می‌کند به نسل دوم، یعنی کسی که خودش شیمیایی می‌شود، باید انتظار داشته باشد که فرزندان او نیز به نوعی آلوده این مواد باشند و لذا نسل دوم مصدومین شیمیایی هم از لحاظ درمانی باید زیر پوشش بیمه باشند تا از عواقب ناگوار و فشارهای عدم مراجعات درمانی بر روی مصدومین شیمیایی کاسته شود. حال آنکه از هشت‌هزار نفر مجروح شیمیایی این حادثه تنها هزار و سیصد نفر جانباز شیمیایی به حساب می‌آیند و بقیه که آلوده‌ گازهای شیمیایی شده‌اند، هنوز در بلاتکلیفی پرونده‌های تکمیل‌شده و کمیسیون‌های پزشکی به سر می‌برند.
دیگر اینکه اگر مسئله اطلاع‌رسانی و اهمیت و فاجعه‌بار بودن تهاجم شیمیایی در آن زمان به صورتی جدی مورد توجه قرار می‌گرفت، قطعاً فاجعه‌ بزرگ حلبچه اتفاق نمی‌افتاد. باید پذیرفت که ما اطلاع‌رسانی درستی در این مورد نداشتیم و هنوز هم به طور کامل به این مسئله نپرداخته‌ایم که سردشت باید برای مردم یادآور بمباران شیمیایی غیرنظامیان بی‌گناه باشد. در حالی که فجایع جنگی در کشورهای دیگر هر ساله یادآوری می‌شود تا در حافظه تاریخی یک ملت و جهانیان ثبت شود. ما نیز باید نخست این مسئله را در سطح ملی مطرح و تبیین کنیم و بعد هم در سطح بین‌المللی آن را به جهانیان معرفی کنیم تا احقاق حق نماییم. گرچه برخی از خود مردم اقداماتی انجام داده‌اند، مثل شرکت در اُپی‌سی‌دبیلو یا همان «سازمان منع استفاده از تسلیحات شیمیایی»، اما این مسئله‌ای نیست که صرفاً با تلاش‌های فردی و یا اقدامات نهادهای غیردولتی پیش ‌رود و دولت باید از طریق نهادهای قضایی و اجرایی که اهرم‌های حقوقی را در دست دارند آن را پیگیری کند.
دیگر اینکه سردشت هنوز فاقد یک کیلینیک تخصصی است. آنجا یک متخصص پوست که نیاز همیشگی و مبرم این مردم است، وجود ندارد و کسانی هم که حظور دارند، اکثراً افراد کم‌تجربه‌ای می‌باشند که دوران طرح‌شان را در آنجا می‌گذرانند. در حالی که بعد از بیست سال باید با یک نگاه سازمانی و سیستماتیک به این مسئله پرداخته شود تا از گسترش لطمات بیشتر در این شهر و در میان مردم جلوگیری شود.

-به‌عنوان آخرین سؤال، نقش دانشگاه و دانشگاهیان در این میان چه می‌تواند باشد؟

دکتر خضری: من در جلسه‌ا‌ی که تمام تحصیل‌کرده‌های سردشت در آنجا شرکت داشتند اعلام کردم و اینجا هم همان را تکرار می‌کنم که ما باید مرکزی تأسیس کنیم تحت عنوان «سردشت‌شناسی» که تمام کیس‌های سردشت را مورد مطالعه قرار بدهد و چیزی همانند یک موزه که نشانگر فاجعه شیمیایی شدن این شهر باشد و دانشجویانی که مشغول تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری هستند خود را به کار در زمینه شهر سردشت و مواردی که می‌تواند موضوعات کاربردی و پراهمیتی برای مردم این شهر و حل مشکلات آنان در پی داشته باشد ملزم بدانند.

-جناب آقای کریمیان با توجه به حضور شما در روز حادثه در شهر، آیا بهترین کار ممکن این نیست که از روز حادثه شروع کنیم؟

آقای کریمیان: در حمله‌ شیمیایی وقتی شهر را زدند صدای انفجار غیرعادی بود؛ خفیف و کم، در حالی که در بمباران‌های قبلی صدای انفجارها مهیب و تکان‌دهنده بود. بعد از بمباران حدود بیست دقیقه هواپیماها دور شهر می‌گشتند و این هم عجیب‌ بود. تعداد کم کشته‌ها و مجروحان این حمله در دقایق اولیه بمباران خطایی بود که ما نسبت به این حمله داشتیم. بعد از چند ساعت مردم چون برگ درخت می‌افتادند. با آنکه سردشت بارها و بارها بمباران شده بود و مرتب هم توپ‌باران می‌شد و ما هر روزه شاهد این مسائل بودیم و تقریباً امری عادی شده بود اما واقعیت این است که مردم شهر سردشت از بمباران‌های شیمیایی و عوارضی که این گازها می‌توانست بر مردم بگذارد به صورتی که بسیاری را شهید و هزاران نفر را مجروح و مصدوم شیمیایی کند، اطلاعی نداشتند و از شیوه مقابله با این امر و کم کردن عوارض این گازها آگاه نبودند...

-به‌عنوان فردی که به طور ملموس و مداوم در برخورد با مصدومین این حادثه بوده، ممکن است در رابطه با عوارض گازهای شیمیایی مشاهدات‌ خویش را برای ما بازگو کنید؟

آقای کریمیان: گاز استفاده شده در سردشت گاز خردل بود که عوارض آن ابتداً به صورت سرفه، استفراغ، تاول، خارش شدید پوست و التهاب، درد چشم‌ها و بالاخره کوری ظاهر شده بود. این عوارض به تدریج ظاهر می‌شد و در کسانی که مستقیم آلوده شده بودند، شدیدتر بود. به خصوص اینکه مردم عادی برخلاف نیروهای نظامی فاقد تجهیزات ضدشیمیایی و آموزش‌های لازم بودند و این باعث شده بود که حجم مصدومین شیمیایی از نظر تعداد خیلی بالا برود. بدون شک اگر از قبل آموزش‌هایی داده می‌شد، تعداد مصدومین بسیار پایین می‌آمد و به این حجم نمی‌رسید و امروز که از آن حادثه بیست و اندی سال گذشته، هنوز برخی شهید می‌شوند و برخی دیگر سال‌هاست دچار مشکلات جسمی و روانی متأثر از این مسئله هستند و مثلاً خود من احساس می‌کنم که در زندگی روزمره، در برخورد با زن و بچه‌، خارج از محیط خانه، در مغازه و کلاً در برخورد با مردم، یک برخورد عادی و نرمال ندارم و در کل در مقایسه با شهرهای دیگر ناهنجاری‌های روانی در این شهر بسیار بیشتر به چشم می‌خورد. همین‌طور مشکلات جسمی، مثلاً یک آنفولانزای عجیب و غریبی که ماه‌ها همه را درگیر می‌کند یا چشم دردی که همه به آن مبتلا می‌شوند و یا معظلات مرتبط با محیط زیست و اثرات این گازها بر روی خاک و آب این شهر و بسیاری دیگر.

-در گفتگویی که با مردم و اهالی شهر داشتیم، دریافتیم که تعداد شهدا و مصدومین حادثه سردشت ظاهراً بیشتر از آمار رسمی اعلام‌شده، می‌باشد؛ دلیل این تناقض را در چه می‌بینید؟

آقای کریمیان: در این رابطه باید بگوییم که تعداد شهدای به ثبت‌رسیده سردشت 130 شهید است. درحالی‌که بسیاری از نظامیانی که آن زمان در سردشت خدمت می‌کردند، نیز قربانی این گازها شدند. روستاییان زیادی که داخل شهر بودند نیز با شروع حمله آلوده شده و با توجه به تحقیقاتی که شخصاً داشتم بسیاری از آنها پس از مدتی شهید شدند. این را هم اضافه کنم که چندین روستای دیگر نیز قبل از سردشت مورد حمله قرار گرفته بودند. به‌عنوان مثال در قضیه محکومیت «فان آن راید» در لاهه هلند شخصی به نام «مام قادر» از روستای «ره‌شه‌مه» که به‌عنوان شاهد و یکی از شاکیان در دادگاه حضور داشت، چهار نفر از اعضای خانواده خود را در بمباران از دست داده بود، ‌اما در آمار رسمی این رقم دو نفر ثبت شده بود. یا از خانواده ده نفری اسدزاده‌ها، نه نفر شهید شدند اما تعداد ثبت‌شده هشت نفر بود. به علاوه اگر بخواهیم آمار تمام کسانی را هم که در طی این سال‌ها به جمع شهدا پیوستند، لحاظ کنیم، رقم بسیار بالایی خواهد شد...

-جناب آقای اسدزاده، دلایل انتخاب سردشت از سوی عراق برای بمباران شیمیایی را چه می‌دانید و به‌عنوان تنها بازمانده‌ یک خانواده‌ ده نفری که نه نفر از آن در حمله‌ شیمیایی به سردشت شهید شده‌اند، بفرمایید که از نظر شما چه مواردی باید در اولویت و اهمیت برنامه‌ریزهای کلان و فرهنگی کشوری قرار بگیرند تا از رنج و دردهای این فاجعه‌ بزرگ کاسته و نهایتاً شاهد احقاق حقوق آسیب‌دیدگان این حادثه باشیم؟

آقای اسدزاده: بمباران شیمیایی سردشت یکی از هولناک‌ترین فجایع غرب علیه کشور ما بود، با توجه به آنکه در آن زمان بسیاری از کشورهای غربی، رژیم بعثی عراق را تجهیز می‌کردند و انواع و اقسام سلاح‌های کشتار جمعی را در اختیار این کشور می‌گذاشتند، سردشت انتخاب شده بود تا آزمایشگاه این‌گونه از سلاح‌ها باشد و خُب در این رابطه استناد من به آن دسته از گزارش‌ها و اخباری است که پس از جنگ از نظامیان عراقی پخش می‌شد؛ کسانی که در این جریان چه به‌صورت مستقیم و چه به‌صورت غیرمستقیم دست‌اندرکار بودند و اذعان می‌داشتند که جنگ ایران و عراق عرصه‌ای بوده برای بررسی تأثیر و میزان عملکرد آن دسته از تسلیحات شیمیایی که عمدتآً پس از جنگ جهانی دوم ساخته و در انبارهای دول غربی انباشته شده بودند و این را هم باید اضافه کنم که عراقی‌های آواره‌شده زیادی آن زمان در سردشت زندگی می‌کردند که مزید بر علت بود.
و اما درخصوص بخش دوم سؤال شما باید بگویم که این گازها همانطور که در اصطلاح علمی به آن «گازهای ناتوان‌کننده» اطلاق می‌شود، واقعاً ناتوان‌کننده هستند. خود من با کسانی برخورد داشته‌ام که در سال‌های اولیه به آن صورت مشکلی نداشتند و از سال چهارم و پنجم به بعد دچار عوارضی شدند که قابل قیاس با مصدومیت‌های روزهای نخست آنها نبود. ببینید صحبت از عوارضی است که در طی یک دو سال فرد آسیب‌دیده را به کلی از پا می‌اندازد و زندگی او را کاملاً مختل می‌کند. من با توجه به اینکه تنها بازمانده یک خانواده ده نفری از این حادثه هستم، قلباً دوست دارم در این رابطه تا آنجا که در توانم هست کار و تحقیق داشته باشم و به همین جهت با اشخاص زیادی ارتباط دارم و از نزدیک رفتار، حرکات و زندگی آ‌نها را زیر نظر گرفته‌ام و به عینه دیده‌ام که دامنه آسیب صرفاً به شخص مصدوم محدود نشده و دامان خانواده او را نیز گرفته و به نوعی درگیر می‌کند. شخصی را تصور کنید که سال‌هاست دارو مصرف می‌کند و به عوض بهبود، شرایط جسمی‌اش رو به وخامت می‌رود؛ طبیعی است که مشکلات روحی و درگیرهای بسیاری در خانواده‌اش به وجود می‌آید. نمونه این‌گونه خانواده‌ها در این شهر بسیار است. اینها همه باید لحاظ شود. این مردم جسماً و روحاً نیازمند تسکین هستند. همت عظیمی می‌طلبد و با حمایت نهادهای غیردولتی و سازمان‌های دولتی باید این مسئله از جنبه‌های بسیاری بررسی شده و قربانیان آن تحت پوشش و حمایت قرار بگیرند.

-از منظر حقوقی چه اقداماتی صورت گرفته است و آیا تشکل یا انجمن خاصی پیگیر این مسئله می‌باشد؟

آقای اسدزاده: البته ما خودمان انجمنی را تشکیل داده‌ایم تحت عنوان «انجمن دفاع از حقوق مصدومین شیمیایی سردشت» و نهاد دیگر هم، همین «جمعیت مصدومین سلاح‌های کشتار جمعی» است که امسال در هشتمین سال فعالیتش در حاشیه همایش بررسی حقوقی منع کاربرد سلاح‌های شیمیایی به بمباران شیمیایی شهر مظلوم سردشت نیز پرداخت و اما تا آنجا که من اطلاع دارم مسئله سردشت نخستین بار پس از دستگیری تاجری هلندی با نام «فان آن راید» توسط پلیس اینترپل و بعد از سرنگونی رژیم بعث، در سطح بین‌المللی مطرح شد. او که در کار تجارت مواد اولیه تسلیحات شیمیایی بود، پس از دستگیری در دادگاه بین‌المللی لاهه محاکمه و به 15 سال حبس محکوم شد و عمده موارد مورد استناد دادگاه، مستنداتی بود که دادستان هلندی شخصاً از سردشت جمع‌آوری کرده بود. البته اگر مسئولان وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران پرونده حقوقی این شخص را در همان دادگاه پیگیری کرده و توجه مجامع جهانی را به مسائل حقوقی مردم سردشت جلب می‌کردند شاید برخورد با عوامل اصلی شکل‌گیری این‌گونه جنایات علیه بشریت به نتیجه ملموسی می‌رسید و تا حدودی حقوق مادی این مردم که سال‌هاست از تبعات این حادثه در رنج و عذابند نیز ایفاد می‌شد. اما متأسفانه چنین نشد.

-من این سؤال را در گفت‌وگویم با دکتر سعید خضری هم داشتم، اینکه نقش دانشگاهیان ما در مسئله‌ سردشت و کار بر روی جوانب مختلف این مسئله چه می‌تواند باشد؟

آقای اسدزاده: با توجه به اینکه یک جنبه از قضیه بمباران سردشت به مسائل علمی این حادثه ارتباط پیدا می‌کند، به نظر من جامعه‌ دانشگاهی ما بزرگ‌ترین نقش را در این زمینه می‌تواند ایفا کند. از جمله برگزاری سمینارهای علمی و بررسی و تحقیق و تفحص در مورد کاربرد این گونه سلاح‌ها و اثرات آن در زندگی مردم و محیط زیست و کمک در شناخت نکات مبهمی که در این زمینه وجود دارد، بسیار مؤثر است و کمک زیادی به افراد درگیر در این مسئله می‌کند که چگونه با این مسائل برخورد بکنند و از چه چیزهای اجتناب کنند. به‌عنوان نمونه در آن زمان کم نبودند خانواده‌هایی که بازگشتند و بدون هیچ احساس خطری در خانه‌های آلوده خود زندگی را از سر گرفتند؛ بدون آگاهی از این مسئله که زندگی و وجودشان تحت تأثیر این گازها قرار خواهد گرفت. در کل مسائل بسیاری است که از دید افراد عادی پنهان و برای متخصصان روشن و بدیهی است.
بی‌شک بررسی علمی مسئله سردشت و تسلیحات کشتار جمعی به کار برده شده در آن، فاجعه‌ا‌ی که سال‌ها از ذهن و جان مردم پاک نخواهد شد، می‌تواند با گشودن زوایای پنهان این مسئله و اطلاع‌رسانی از عمق فاجعه، از گسترش و کاربرد این‌گونه سلاح‌ها جلوگیری به عمل آورد و اما آخرین سؤال، آیا فکری برای بناکردن یک یادمان و یا نگه داشتن آثاری از آن حادثه در شهر شده است؟
آقای اسدزاده: شاید اغراق نباشد اگر بگویم تا همین ده سال پیش تقریباً روز هفتم تیر از یادها رفته بود، از سال هفتاد و هشت چند نفر از خود مردم سردشت این قضیه را پیگیری کرده و با امکانات کم آن را احیا کردند. در سال 78 در جلسه‌ای که چند روز قبل از هفت تیر در محل فرمانداری تشکیل شد، برای اولین بار، من و آقای کریمیان پیشنهاد ساختن یک یادمان در ورودی یا مرکز شهر را به مسئولان دادیم که بنیاد حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس قول مساعد دادند و یک سال بعد رئیس بنیاد، سردار افشار، کلنگ این یادمان را در ورودی شهر زده و بودجه‌های ابتدایی را به آن تخصیص دادند. اما متأسفانه تا این زمان که سال 86 است هنوز کاری صورت نگرفته است. مسئولان و دولت باید با احداث یک یادمان شایسته، به یادآوری این فاجعه برای جهانیان و مردم این شهر، اهمیت بیشتری بدهند. در رابطه با خانه‌ای‌ که سر چهارراه محل اصابت یکی از بمب‌های شیمیایی هست و از آن زمان تا کنون به آن حالت باقی مانده و کسی به آن دست نزده، «انجمن دفاع از حقوق مصدومین شیمیایی سردشت» بارها طی مکاتبات مختلفی پیشنهاد داده‌اند که این ساختمان از مالکش خریداری شده و به‌عنوان یکی از آثار جنگ به ثبت برسد و به نظر هم نمی‌آید که بودجه کلانی بطلبد و فرمانداری و شهرداری و بنیاد می‌توانند به‌عنوان یکی از آثار جنگ، علی‌الخصوص آثار بمباران شیمیایی سردشت برای همیشه آن را به همین صورتی که هست حفظ کنند و خود همین می‌تواند برای کسانی که از بیرون شهر می‌آیند یک یادمان باشد. اما در مورد درج در تقویم رسمی، در سال 78 پیشنهادی که به مسئولان بنیاد داده بودیم، تمبر یادبود و درج در تقویم رسمی کشور بود. آن زمان ما مکاتباتی با مسئولان و دفتر رهبری داشتیم که بمباران شیمیایی سردشت را به‌عنوان یک فاجعه ملی اعلام کنند. اما در تقویم روز هشتم تیر ثبت شد؛ آن‌هم تحت عنوان روز مبارزه با سلاح‌های شیمیایی و میکروبی. در هر حال امیدوارم که مسئله‌ یادمان و درج در تقویم برای ماندگاری در اذهان مردم ما و جهانیان بیشتر مورد توجه مسئولان قرار بگیرد.

-جمعیت دفاع از حقوق قربانیان سلاح‌های کشتار جمعی» از چه سالی و با چه اهدافی آغاز به کار کرده است؟

آقای وفایی: این جمعیت از سال 78، در قالب یک مؤسسه غیردولتی، و در چارچوب فعالیت‌های غیرسیاسی، غیرانتفاعی و در حوزه دفاع از حقوق‌ قربانیان تسلیحات کشتار جمعی و به دلایل خاصی، قربانیان سلاح‌های شیمیایی، فعالیت خود را آغاز نمود و فراتر از این در مخالفت با مقوله‌ جنگ و جنگ‌طلبی و هرگونه شرایط سیاسی و بین‌المللی، که کشورها و ملت‌ها را به سوی جنگ سوق دهد، تلاش می‌کند. یکی از این شرایط تولید و توزیع تسلیحات کشتار جمعی است. ما اعتقاد داریم اگر بخشی از سلاح‌های امروز نبود، شاید خیلی از جنگ‌ها و کشتارهای فجیعی که در دنیا رخ داده است، اتفاق نمی‌افتاد. لذا این مقولات برای ما از اهمیت بالایی برخوردار است. در حوزه داخلی نیز بحث شناخت مسائل و مشکلات جامعه‌ ایثارگران، و به طور خاص، جانبازان و جانبازان شیمیایی، مطرح می‌شود و ما تلاش کردیم در این مدت مشکلات را شناخته، برای رفع آنها با دستگاه‌های ذی‌ربط تماس داشته باشیم و نظرات خود را در جهت رفع مشکل و مسائل جانبازان اظهار نماییم.

-از نظر جمعیت، یک جانباز شیمیایی دارای چه ویژگی‌هایی است و بر اساس این معیارها آمار مصدومین شیمیایی و قربانیان این حملات چه تعدادی است؟

آقای وفایی: اصولاً مبنای تعریف جانباز شیمیایی چیست؟ دستگاه‌های اجرایی مثل بنیاد شهید، با توجه به مسئولیت‌هایی که بر عهده دارند، جانباز شیمیایی را فردی می‌دانند که در منطقه‌‌ای جنگی حضور داشته و در لحظه‌ بمباران شیمیایی آلوده شده است. چنین شخصی بعد از طی مراحل اداری و اثبات شیمیایی بودن، قادر به اخذ پرونده جانباز شیمیایی خواهد بود. به‌عنوان مثال در سال‌های 81 و 82 حدود سی الی سی و پنج هزار جانباز شیمیایی از طریق بنیاد پذیرفته و بعدها اعلام شده بود که طرح «پذیرش درخواست بررسی جانبازی» اجرا گردید با مراجعه‌ عده‌ای از رزمندگان، حدود ده یا دوازده هزار نفر به این آمار اضافه شد. این آمار رسمی چهل، پنجاه هزار نفری اعلام شده، مربوط به افرادی می‌شود که در بنیاد شهید، دارای پرونده‌ای دال بر جانباز شیمیایی هستند.
اما آمار صد هزار نفری‌ای که اعلام می‌شود، مربوط به کسانی است که بنا به تعریف دستگاه‌های اجرایی در معرض آسیب‌دیدگی قرارگرفته‌اند، یعنی در منطقه‌ای که بمباران شیمیایی شده حضور داشته‌اند.
اما مجروح شیمیایی، بنا به تعریف «جمعیت مصدومین» شامل تمام کسانی است که در مناطق آلوده به مواد شیمیایی تردد داشته‌ یا در زمان بمباران شیمیایی در آنجا حضور داشته‌اند، و نیز افرادی ‌که بعد از بمباران به این مناطق آمده‌ و احتمالاً به مواد شیمیایی آلوده شده‌اند. افزایش بالغ بر ده هزار پرونده شیمیایی در سال 80 و 81 به سی و پنج هزار پرونده بنیاد شهید، گواه بر صحت همین مدعاست؛ یعنی جنگ در سال 68 تمام شده، اما تا به حال عوارض شیمیایی حدوداً ده هزار نفر دیگر ظاهر شده است. برای نمونه اگر زمان عملیات خیبر را که به بیست و چهار سال پیش بر می‌گردد در نظر بگیریم، امروز بعد از این مدت، ممکن است کسی مراجعه کرده و ادعا کند که در این زمان شیمیایی شده است، و در روند آزمایش‌های پزشکی محرز شود که بله این فرد دچار آسیب‌های شیمیایی است. بنابراین بعد از بیست و چهار سال هم ممکن است این اتفاق بیفتد. امروز هم می‌توان چنین چیزی را ادعا کرد. و حتی ممکن است که چهل سال دیگر هم بشود چنین ادعای کرد.
لذا از نظر «جمعیت مصدومین سلاح‌های کشتار جمعی» در بین افرادی که در حوزه‌های مختلف مناطق جنگی آلوده به مواد شیمیایی حضور داشته‌اند و همچنین فرزندان آنها شاید بالغ بر یک میلیون جانباز شیمیایی وجود داشته باشد؛ مگر آن ‌که با آزمایشات پزشکی سلامت این عزیزان احراز و خلاف این نظر ثابت شود. متأسفانه در این حوزه هیچ کار پژوهشی جدی و دانشگاهی صورت نگرفته است.

-آیا گستردگی این مصدومیت‌ها و ماندگاری و دیررس بودن عوارض آن، مختص گاز خردل است یا گازهای شیمیایی دیگر هم می‌توانند چنین عوارضی داشته باشند؟ آیا رژیم صدام در جنگ تحمیلی گازهای دیگری هم به کار برده است؟ و آیا تاکنون در خصوص اثرات درازمدت این گاز‌ها، تحقیق قابل دفاعی انجام شده است؟

آقای وفایی: بیشترین مواد شیمیایی که در جنگ علیه ایران بکار رفته و شناخته‌شده‌ترین آنها خردل بوده است که در حجم بسیار گسترده‌ای مورد استفاده قرار گرفته و طبیعتاً نسبت به سایر مواد، توجه بیشتری بدان شده است. اما اینکه آیا در کنار آن، موادِ دیگری هم به کار رفته یا نه، اطلاع چندانی در دست نیست، چرا که شناخت ما از این مواد بسیار محدود است. البته موادی مثل عوامل خونی و خفه‌کننده‌ها به کار رفته‌اند، اما حجم به کارگیری آنها بسیار محدود بوده و میزان ماندگاری‌شان همانند گاز خردل حداقل شناخته نشده ‌است.
و اما در مورد اثرات درازمدت گازهای شیمیایی باید بگوییم که در این زمینه یک اختلاف‌نظر جدی وجود دارد. ما معتقدیم آلودگی شیمیایی می‌تواند به‌ واسطه ابزار، لوازم، یا حتی اجساد آلوده نیز به دیگران منتقل شود و مثلاً در تهران مادر شهیدی بر اثر شستن پتوهای آلوده به گازهای شیمیایی، دچار عوارض شیمیایی شده بود. یا پرستاری داشتیم که در اثر رسیدگی به جانبازان شیمیایی در دوران جنگ، سال‌ها بعد به شهادت رسید. علاوه بر این، عوارض شیمیایی با تأثیرات فیزیولوژیکی که بر ارگانیسم مصدومین می‌گذارد، می‌تواند به فرزندان‌ مصدومین نیز انتقال یابد. مواردی به ما گزارش شده که حقیقت این مسئله را به اثبات می‌رساند. برای نمونه، کودکی داشته‌ایم که به دلیل آلودگی پدرش درگیر عوارض شیمیایی شده است. ببینید منظور ما این است که چنین احتمالاتی را هم باید در نظر داشت. اما در این خصوص، اختلاف نظرهای جدی وجود دارد و دستگاه‌های رسمی، هنوز این بخش از نظرات ما و جانبازان شیمیایی را نمی‌پذیرند. چنان که شهادت آن مادر و یا آن خواهرِ پرستار را به طور رسمی نپذیرفتند. ما شاهد ‌چنین مواردی هستیم؛ البته یک نکته مهم را هم نباید از نظر دور داشت و آن، گستردگی حجم این کار است.

-آقای وفایی اگر اجازه دهید سؤال‌های اصلی‌ام را مطرح کنم؟ هفتم تیر ماه امسال به همت «جمعیت دفاع از مصدومین سلاح‌های کشتار جمعی»، دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه شهید بهشتی همایشی تحت عنوان «بررسی حقوقی منع کاربرد سلاح‌های شیمیایی» برگزار گردید؛ لطفاً در مورد اهداف و دستاوردهای این همایش و همچنین دلایل تقارن آن با بیستمین سالگرد بمباران شیمیایی شهر سردشت توضیح دهید.

آقای وفایی: این همایش در پی تفاهم‌نامه‌ای که بین جمعیت و دانشگاه تربیت مدرس به امضا رسید، برگزار شد و بر اساس آن تفاهم‌نامه «دبیرخانه دائمی مطالعات سلاح‌های کشتار جمعی» در این انشگاه راه‌اندازی گردید و قرار شد که در قالب آن دبیرخانه، اقدامات علمی برای شناخت وترویج موضوع ایثارگری و مسائل مربوط به ایثارگران مورد پیگیری قرار گیرد. در ادامه این روند ما امسال همان‌طورکه فرمودید «همایش حقوقی بررسی منع کاربرد سلاح‌های شیمیایی» را با همکاری «دانشگاه تربیت مدرس» و «دانشگاه شهید بهشتی» داشتیم که محل برگزاری آن «دانشگاه شهید بهشتی» بود. در واقع ‌نسبت به سال 85 یک قدم جلوتر آمدیم و همایش تخصصی شد. در حوزه اجرا نیز با افزوده شدن دانشگاه شهید بهشتی به جمع جمعیت و همچنین دانشگاه تربیت مدرس، ما با یک افزایش کمی مواجه بودیم. همایش وجه حقوقی آسیب‌های ناشی از کاربرد سلاح‌های شیمیایی را پیگیری می‌کرد و البته در دل خویش به حقوقِ ایثارگران و جانبازان شیمیایی هم توجه داشت. بر‌ اساس بیانیه پایانی همایش، مقرر شد که با همکاری «جمعیت مصدومین»، «دانشگاه تربیت مدرس» و «دانشگاه شهید بهشتی»، کمیته‌ای حقوقی راه‌اندازی شود تا در قالب آن، کار را به طور تخصصی‌تری پیگیری کنیم. بعد از برگزاری همایش نیز نشست‌های مختلفی در‌این‌رابطه داشتیم و به یک جمع‌بندی کلی رسیدیم و ان‌شاءالله اگر عمری باشد و مشکلی پیش نیاید، تلاش می‌کنیم همایش سوم را تحت عنوان «بررسی حقوقی احقاق خسارت‌های جنگی ایران» برگزار کنیم؛ که در این چارچوب هم با «دانشگاه تربیت مدرس» و هم با «دانشگاه شهید بهشتی» مذاکراتی صورت گرفته است و امیدواریم در این دوره بتوانیم دانشگاه‌های دیگری مثل دانشگاه اصفهان یا دانشگاه کردستان و کرمانشاه را هم به جمع‌ خود اضافه کنیم و در یک قالب جدی‌تر بحث تخصصی‌تری را در حوزه حقوق و در چارچوب احقاق حقوق ایران که در زمینه خسارت‌های جنگی است، مورد بررسی قرار دهیم. مقدمات این همایش در حال برگزاری است. چنانکه دوستان شاهد بودند در روزهای اخیر رئیس‌جمهور عراق آقای طالبانی به بحث قرارداد 1975 اشاره کردند و متأسفانه در بیاناتی عجولانه اعلام کردند که آن قرارداد از نظر آنها تمام شده است و باید بحث‌های جدیدی مطرح شود؛ در حالی که هنوز این بحث تمام نشده است. ما به‌عنوان یک کشور، بعد از سال 67 و 68 تا به امروز در هیچ برهه‌ای بحث احقاق حقوقمان را در حوزه خسارت‌های وارده به ایران پیگیری نکرده‌ایم و این امر به حال خود رها شده است. گرچه بحث خسارت‌های جنگی توسط جمعیت از سال 80 مطرح شده و پیگیری می‌شود.
ما در کشور مکاتبات متعددی با دستگاه‌ها انجام داده‌ایم و امیدواریم دستگاه‌های دولتی ما با جدیت بحث پیگیری حقوق ایران را در دستور کار خودشان قرار دهند. ما اعتقاد داریم و بر اساس اسناد و مدراک دولت و ملت ایران، در دوره جنگ تحمیلی هشت ساله، خسارت‌های بسیار عظیمی را که شاید بالغ بر هزارها هزار میلیارد دلار شود، متحمل شده‌ است و عراق به‌عنوان دولتی که جنگ را بر ما تحمیل کرده باید پاسخگوی جنایات خودش باشد و طبق قوانین بین‌الملل هیچ تفاوتی نمی‌کند که چه حاکمیتی در این کشور برقرار باشد. وانگهی تمام کشورهایی که از نگاه ما، در تجهیز عراق و حمایت و ترغیب آن برای تهاجم به ایران دخیل بوده‌اند نیز در کنار این کشور قرار می‌گیرند. ما امیدواریم در همایش سوم بتوانیم این بحث را به صورت تخصصی مطرح کنیم و به ابعاد مختلف آن پرداخته، مقالات و مطالب علمی را جمع آوری کنیم. شاید به این شکل بتوانیم به دستگاه‌های اجرایی انگیزه و این نگاه و باور را بدهیم که وارد صحنه شوند و به وظایف و مسئولیت‌های خود عمل کنند.

-بی‌تردید دولت و ملت امروز عراق باید پاسخگوی جنایات رژیم بعث باشد، اما همان‌گونه که اشاره نمودید، بسیاری از کشورهای دیگر نیز مواد اولیه ساخت سلاح‌های کشتار جمعی را در اختیار عراق گذاشتند. آیا «جمعیت» در کنار این سلسله همایش‌ها به تلاش‌هایی اقدام نموده است که به محکوم شدن کشورهایی که این چنین تجارت مرگ کردند، منجر گردد و نهایتاً حقوق مادی مصدومین شیمیایی ما از آنها باز پس‌ گرفته شود، مانند آنچه که در آن دادگاه هلندی اتفاق افتاد؟

آقای وفایی: من با یک پاسخ غیرمستقیم، اما مرتبط شروع ‌می‌کنم. کسی که در ایران بتواند به بنیاد شهید اثبات کند جانباز شیمیایی است، قطعاً در هر نقطه از جهان هم می‌تواند این کار را به مراتب با سهولت بیشتری انجام دهد. البته در مورد هلند، متأسفانه ایران هیچ نقش مؤثری نداشت. در هلند بحث این بود که بر اساس مقررات خود آنجا تخلفی انجام شده بود؛ به این صورت که شرکتی برخلاف قوانین دولت هلند دست به اقدامی زده بود. با این حال ما هم می‌توانستیم از آن استفاده کنیم، که متأسفانه کمترین اقدامی دراین‌رابطه صورت نپذیرفت. چنانکه در آلمان و انگلیس هم این اتفاق افتاد. از نگاه «جمعیت» اینکه ایران به جایی مراجعه کند تا حقانیت خودش را اثبات کرده و سند و مدرک ارائه دهد، یک جنایت است بر علیه ایران. کشور ما با داشتن ده‌ها هزار جانباز شیمیایی، دیگر برای اثبات حقانیت خود در دادگاه، نیازی به ارائه سند ندارد. شاید برای اثبات اینکه فلان شرکت طی فلان معامله با عراق مثلاً مواد اولیه خاصی را تأمین کرده، سند بازرگانی نیاز باشد، اما برای اثبات این مسأله که ما از این ناحیه آسیب‌های بسیار جدی دیده‌ایم دیگر نیاز به سند نیست. نباید دنیا را به سمتی ببریم که از ما سند بخواهند. فراموش نکنیم، در دنیایی زندگی می‌کنیم که اگر بگوییم مورد هولوکاست نیاز به یک بررسی و مطالعه دارد، به شدت محکوم و احتمالاً زندانی خواهیم شد. اصلاً جای بحث ندارد. حالا با این جنگ تحمیلی هشت‌ساله، چه شده است که دائماً تکرار می‌کنیم باید سند ارائه دهیم؟ آیا کویت بعد از تهاجم عراق، به دادگاهی مراجعه کرد؟ آیا چیزی را اثبات کرد؟ تمام خسارت‌های کویت را از منابع فروش نفت عراق تأمین و پرداخت کردند. حتی به ایران هم به‌عنوان کشوری که در تهاجم عراق به کویت آسیب دیده است، خسارت دادند. پس ایران برای جنگ خودش باید چه چیزی را اثبات کند؟ این نکته انحرافی است که تمام دستگاه‌های ما به آن گرفتار شده‌اند و با همین فکر و نگاه غلط، مکرر این سؤال را مطرح می‌کنند و می‌گویند، ما داریم پرونده آماده می‌کنیم، گروه حقوقی تشکیل می‌دهیم و غیره. به این چیزها نیازی نیست. بسیاری از کشورهای حامی عراق باید خسارت ما را پرداخت کنند، مانند کشورهای عربی حامی عراق در جریان جنگ. روسیه بعد از اشغال عراق و اعدام شدن صدام رسماً اعلام کرد که مطالبات خودش را نمی‌بخشد. جالب این جاست که مطالبات روسیه از عراق تماماً بابت تسلیحاتی بوده که در دوره هشت ساله جنگ، به عراق فروخته است. آیا ما به اندازه روسیه برای هزارها هزار میلیارد دلار خسارتی که به ایران وارده شده جدی هستیم؟ متأسفانه خیر. هر کسی هم خلاف این را ادعا دارد، باید مدرک ارائه کند و نشان دهد که ما توانسته‌ایم یک سِنت، یک سِنت خسارت بگیریم؟ چون کسی از ما بحث خسارت را نمی‌پذیرد و این برمی‌گردد به نگاه غلط بخشی از مقامات و دستگاه‌های ما و کم‌کاری آن‌ها در این زمینه.

-آقای وفایی! به‌عنوان آخرین پرسش، بفرمایید در زمینه اطلاع‌رسانی به جامعه بین‌الملل و رسانه‌ای کردن این موضوعات تاکنون چه کارهایی انجام شده است؟

آقای وفایی: متأسفانه دستگاه‌های مسئول تا آنجا که بنده اطلاع دارم یا کار خاصی انجام نداده‌اند، یا اگر کاری صورت گرفته به قدری اندک و ناچیز بوده که دیده نشده است. مواردی مانند سردشت، نیاز به کار وسیع، همه جانبه و مستمر دارد تا بتواند به نتیجه برسد، که متأسفانه چنین چیزی وجود ندارد. حتی در برخی از نشست‌های بین‌المللی مانند نشست «OPCW» که دوستان ما مراجعه کرده بودند، با ناباوری شنیدیم که می‌گفتند مگر ایران هم مورد تهاجم شیمیایی قرار گرفته است؟ وقتی ‌گفتیم که بزرگ‌ترین قربانی ایران است، جواب‌شان این بود که در کدام سند می‌توان آن را سراغ گرفت؟ و در واقع منظورشان از سند اقدامات تبلیغی و توجیهی بود. منظور آنها از سند، سند مورد نظر بنیاد شهید یا جاهای دیگر نیست. می‌گفتند پس کو؟ کدام فیلم؟ کدام عکس و تصویر؟ [کردستان]عراق این کارها را انجام داده، اما ما نه. ما هم در حد یک جمعیت در چند مقطع کوتاه توانستیم کارهای بسیار کوچکی را در دستور کار قرار دهیم که البته این کارهای کوچک، برای یک جمعیت غیردولتی خیلی هم بزرگ و سنگین بود؛ مثلاً انتشار یک بروشور که در آن آمار و ارقام را آورده بودیم که بدانند چه مصیبتی بر سر مردم ایران آمده است. انتشار یک بروشور برای دستگاه‌های دولتی امری متداول و میسور است، اما برای جمعیت کوچکی مانند ما، ماه‌ها دوندگی و هزینه‌های سنگینی در بر دارد که گاه وارد شدن به این حوزه‌ها را ناممکن می‌سازد. هدف از حضور عزیزان‌ ما در دو نشست بین‌المللی هم این بود که حداقل بتوانند با بعضی افکار مواجه شوند. برگزاری نشست‌هایی از قبیل نشست حقوقی هم دقیقاً در همین چارچوب قابل توجیه است. ما نباید فراموش کنیم که بزرگ‌ترین و اولین شهر قربانی تسلیحات شیمیایی سردشت بوده، که حتی در حوزه بین‌الملل، اعلام نشد و اطلاع‌رسانی درستی هم انجام نپذیرفت. فراموش نکنیم ایران کشوری بود که بسیار تلاش کرد که تاریخ حمله به شهر حلبچه به‌عنوان روز جهانی مبارزه با تسلیحات شیمیایی مطرح شود و مطرح هم شد. وقتی این اتفاق افتاد و این مسئله به تصویب رسید و در تقویم جهانی قرار گرفت، تازه ایران به این فکر افتاد که شهری به اسم سردشت هم دارد که دنیا اصلاً از بمباران شیمیایی آن خبر ندارد. بعد از آن تلاش کرد که سالروز بمباران شیمیایی سردشت را به‌عنوان «روز جهانی مبارزه با تسلیحات شیمیایی» مطرح کند که هرگز نتوانست و در اقدامی انفعالی هشتم تیر یا یک روز پس از تهاجم شیمیایی عراق به سردشت را «روز ملی مبارزه با سلاح‌های شیمیایی و میکروبی» اعلام کرد. امروز وقتی کارشناسان حوزه بین‌الملل مراجعه می‌کنند، می‌گویند عراق که در تاریخ هشتم تیر پروازی به سمت ایران نداشته است که حالا سردشت را هم بمباران کرده باشد. واقعیت این است که ما بخاطر مسائل و مناسبات متعددی که داشتیم به‌راحتی و بدون توجه به پیامدهای بین‌المللی این اقدام، روز هفتم تیر را با هشتم جابه‌جا کردیم. حالا مردم سردشت هفتم تیر برای بزرگداشت شهدا‌یشان مراسم می‌گیرند و در حوزه ملی هشتم تیر مصادف با تهاجم شیمیایی عراق به سردشت است. ما هم سا‌ل‌ها است، حداقل سه سال گذشته، در این موضوع خاص تلاش کردیم تا این قضیه را به گونه‌ای اصلاح کنیم و در همین چارچوب هم تلاش می‌کنیم و به همین دلیل بزرگداشت و مراسم را روز هفتم و هشتم اعلام کرده‌ایم که به گونه‌ای این دو تاریخ را به هم متصل کنیم تا برای این اتفاق ناگوار که متأسفانه در حوزه نامگذاری‌ها و انتخاب‌ها رخ داده، راهکاری اتخاذ شود.

قلب‌های که هرگز زخم‌ها را فراموش نمی‌کنند

2009-06-18T14:56:00.008+04:30

این روزهای سرد و مبهوت، می‌‌گذرد و باور نمی‌کنی که برای چه چیز این اتفاق باید رخ می‌داد. یعنی چه چیزی ارزش آن را داشت که مردم را آنقدر حقیر کنی و خود را در نخوت قدرت و توهم "مدیریت بشریت" غرق کنی که ندانی این مردم‌ خزانه‌ی عظیمی دارند به نام قلب، که هرگز فراموش نمی‌کنند آن‌چه را که در این خزانه‌ی بزرگ انبار کرده‌اند، از کینه و عشق، از شادی و غم و...
نه هرگز بشر فراموش نکرده‌ و نمی‌کند کسانی را که به ناروا برای خود حقوق سروری و سالاری قائلند و بر جان و مال ملت دست تعدی و ظلم بر می‌آورند. آنانی که فراموش‌کارانند، همان‌های هستند که مست قدرت بر اریکه‌ی غرور و تکبر و جهالت خود چنان عنان از کف می‌دهند، که شگفت نیست اگر همه را خس و خاشاک بنامند و عرق شرم بر جبین نیاردند که هیچ، بر این شجاعت خود غریو شادمانی و پیروزی سر دهند.
"این دود بین" که از همان "آتشی" است که خود بر افروختی. دیدن البته شجاعت می‌خواهد، که آن هم نزد "خائنین به ملت" از آن نشانی نیست. همان مردان و زنان بیدار که چیزی نمی‌خواهند جز حق‌شان، شجاع‌تر و دلیرتر از مردان چشم و گوش‌بسته‌ی کرسی صدرات است، که این چند روز عمر را با نشانی بر سینه‌هاشان از دروغ و دغل و بی‌مروتی می‌خواهند به سر برند. همه سکوت می‌کنیم، سکوتی که نشانی از سر فرود آوردن در برابر این ظلم ناروا ندارد، بلکه برای نشان دادن چهره‌ی انسانی بشری است که تنها به یک چیز دلخوش است: امید به آزادی.
28 خرداد 88

صدا، راز هستی

2009-05-29T10:02:00.004+04:30

از پستوخانه کامپیوترم مطلبی پیدا کردم که سال ها پیش در مورد "صدا" نوشته بودم، و با شوری عجیب درباره ی راز نهفته در صداها را تشریح کرده ام. فکر می کنم که این نوشته ی کوتاه در دورانی بوده که دو ترم درس "صدا" را با دو استاد واقعاً کم نظیر گذراندم. و از همه مهم تر شیوه نوشتاری من هم در آن سال ها برای خودم جذاب و متفاوته. به همین خاطر ویرایش و یا دستکاری در آن انجام ندادم.

« يك فرياد ، يك صدا. طنينِ اينها به ما امكان مي‌دهد وجود خانه ، جنگل يا كوهستان را حدس بزنيم. پژواكِ آنها براي ما نشانگر فاصله‌ها است.» روبر برسون ، يادداشت‌هاي درباره‌ي سينماتوگراف

صدا در زندگي بشر همانقدر پرابهام و شگفت بوده كه زبان‌ ـ شكلي از اصوات قراردادي ـ منبع الهام و انديشه و احساس انسان گرديد، تا از اين طريق با هم ارتباط پيدا كنند و مهر در ميانشان جاري گردد. آيا مگر جز اين است كه آواي پرنده‌اي يا عبور نسيمي ما را در خود غرق مي‌كند، و “ زمزمه‌ي محبتي ” ما را پاي‌بند هزار خاطره مي‌كند. صداي گام‌هاي آشنايي ، مُنتظري را غرق در اشتياق مي‌كند و يا در دل‌ِ‌اش ترسي مي‌نشاند، واين همه جز اين است كه “ فرياد ” پژواك جانِ آدمي است و سكوت رازِ هستي ، “ سكوت سرشار از ناگفته‌هاست”.
هنگامي‌كه چشم بر آنچه ما را از خود، از جهان هستي جدا كرده است، بربنديم تازه مي‌فهميم كه چقدر از اين دنيا و موجوداتش دور و غريبه‌ايم. زمزمه‌ي جمعيت در آن طرف، شرشر باران بر آسفالت ، صداي گام‌ها بر سنگ‌فرشِ خيابان….، و هزاران هزار صداي ديگر اين ديوارهاي سرد بتوني، را تحمل‌پذير مي‌كنند، تنها اگر چشمانت را ببندي.
اين صداست؛ كه قرن‌هاي قرن است كه در فضا در ميان ميليون‌ها كهكشان قلب زمان را مي‌شكافد و پيش مي‌رود.
آه خدايا !پژواك كدامين آوا ست كه در قلب زمان، در گنجينه‌ي اسرارمَگو، نهفته مي‌شود، تا ما “انسان” هر روز بيشتر مبهوت اين خاموشي پر هياهو و سياه آسمان گرديم:
خموشيد، خـموشيد كـه تا فـاش نگرديـد
كه اغيار گرفته است چپ و راست خدايا

وتنهاصداست…
كورش عنبري
زمستان ـ 82

به قدر هنر جست باید محل!

2009-05-24T15:55:00.006+04:30

آدم و حوا - میکلانژ

اگر این ابیات را تا آخر ادامه دهید بیت ما قبل آخر این خواهد بود: یکی گفت از این نوع شیرین نفس/ در این شهر سعدی شناسیم و بس. به واقع داستان نغز و پر از حکمت و زیبایی این چنین را تنها از سعدی می‌شود شنید و بس. نمی‌خواهم پر حرفی کنم، خود شعر به اندازه‌ی کافی طولانی هست، فقط این را بگویم که این داستان را از این بابت گذاشتم تا چیزهای زیادی از ادب و معرفت را به یاد آورم و شاید هم کسی را به کار آید....

فقیهی کهن جامه‌ای تنگدست

در ایوان قاضی به صف برنشست

نگه کرد قاضی در او تیز تیز

معرف گرفت آستینش که خیز

ندانی که برتر مقام تو نیست

فروتر نشین، یا برو، یا بایست

نه هرکس سزاوار باشد به صدر

کرامت به فضل است و رتبت به قدر

دگر ره چه حاجت به پند کست؟

همین شرمساری عقوبت بست

به عزت هر آن کو فروتر نشست

به خواری نیفتد ز بالا به پست

به جای بزرگان دلیری مکن

چو سر پنجه‌ات نیست شیری مکن

چو دید آن خردمند درویش رنگ

که بنشست و برخاست بختش به جنگ

چو آتش برآورد بیچاره دود

فروتر نشست از مقامی که بود

فقیهان طریق جدل ساختند

لم و لا اسلم درانداختند

گشادند بر هم در فتنه باز

به لا و نعم کرده گردن دراز

تو گفتی خروسان شاطر به جنگ

فتادند در هم به منقار و چنگ

یکی بی خود از خشمناکی چو مست

یکی بر زمین می‌زند هر دو دست

فتادند در عقده‌ای پیچ پیچ

که در حل آن ره نبردند هیچ

کهن جامه در صف آخرترین

به غرش درآمد چو شیر عرین

بگفت ای صنا دید شرع رسول

به ابلاغ تنزیل و فقه و اصول

دلایل قوی باید و معنوی

نه رگهای گردن به حجت قوی

مرا نیز چوگان لعب است و گوی

بگفتند اگر نیک دانی بگوی

به کلک فصاحت بیانی که داشت

به دلها چو نقش نگین برنگاشت

سر از کوی صورت به معنی کشید

قلم در سر حرف دعوی کشید

بگفتندش از هر کنار آفرین

که بر عقل و طبعت هزار آفرین

سمند سخن تا به جایی براند

که قاضی چو خر در وحل بازماند

برون آمد از طاق و دستار خویش

به اکرام و لطفش فرستاد پیش

که هیهات قدر تو نشناختیم

به شکر قدومت نپرداختیم

دریغ آیدم با چنین مایه‌ای

که بینم تو را در چنین پایه‌ای

معرف به دلداری آمد برش

که دستار قاضی نهد بر سرش

به دست و زبان منع کردش که دور

منه بر سرم پای بند غرور

که فردا شود بر کهن میزران

به دستار پنجه گزم سرگران

چو مولام خوانند و صدر کبیر

نمایند مردم به چشمم حقیر

تفاوت کند هرگز آب زلال

گرش کوزه زرین بود یا سفال؟

خرد باید اندر سر مرد و مغز

نباید مرا چون تو دستار نغز

کس از سر بزرگی نباشد به چیز

کدو سر بزرگ است و بی مغز نیز

میفراز گردن به دستار و ریش

که دستار پنبه‌ست و سبلت حشیش

به صورت کسانی که مردم وشند

چو صورت همان به که دم درکشند

به قدر هنر جست باید محل

بلندی و نحسی مکن چون زحل

نی بوریا را بلندی نکوست

که خاصیت نیشکر خود در اوست

بدین عقل و همت نخوانم کست

وگر می‌رود صد غلام از پست

چه خوش گفت خر مهره‌ای در گلی

چو بر داشتش پر طمع جاهلی

مرا کس نخواهد خریدن به هیچ

به دیوانگی در حریرم مپیچ

خبزدو همان قدر دارد که هست

وگر در میان شقایق نشست

نه منعم به مال از کسی بهترست

خر ار جل اطلس بپوشد خرست

بدین شیوه مرد سخنگوی چست

به آب سخن کینه از دل بشست

دل آزرده را سخت باشد سخن

چو خصمت بیفتاد سستی مکن

چو دستت رسد مغز دشمن برآر

که فرصت فرو شوید از دل غبار

چنان ماند قاضی به جورش اسیر

که گفت ان هذا لیوم عسیر

به دندان گزید از تعجب یدین

بماندش در او دیده چون فرقدین

وزان جا جوان روی همت بتافت

برون رفت و بازش نشان کس نیافت

غریو از بزرگان مجلس بخاست

که گویی چنین شوخ چشم از کجاست؟

نقیب از پیش رفت و هر سو دوید

که مردی بدین نعت و صورت که دید؟

یکی گفت از این نوع شیرین نفس

در این شهر سعدی شناسیم و بس

بر آن صد هزار آفرین کاین بگفت

حق تلخ بین تا چه شیرین بگفت

گلعذاری ز گلستان جهان ما را بس

2009-05-12T20:07:00.006+04:30

خیلی زود، زودتر از آنی که فکرش را بکنم یک سال گذشت، و چه ساده و چه بی سر و صدا این ساعت‌ها و ثانیه‌ها سپری شد. زمانی که باید چند شاخه گل بخرم و یک شام مفصل در یک رستوران مجلل مهمان شویم و در این میهمانی کسی را هم دعوت نکنیم و به دور از چشم اغیار سوری به راه بیندازیم؛ که امروز روزی است که ما عهد کردیم با هم باشیم، و نه با هیچ کس دیگر با هم زندگی کنیم و زیر سقف یک خانه کوچک را آرام آرام بسازیم و آن وقت بگویم این خانه‌ی ماست. یک سال گذشت که من و تو راهی را شروع کردیم که میلیون‌ها و میلیون‌ها آدم رفته‌اند و می‌روند. راهی که آن را زندگی مشترک می‌نامند. ولی نمی‌توانم که بگویم این میلیون‌ها میلیون انسان که این راه را رفته‌اند و یا می‌روند، آیا خوشبخت بوده‌اند، خوشبخت خواهند شد؟ اما یک چیزی را می‌دانم که خیلیای آن‌ها به معنای واقعی "مشترک" زندگی نکرده‌اند. اما من و تو واقعاً مشترک زندگی کردیم. در سختی و خوشی . جایی که قرار بود ماشین‌مان تا ته دره برود و نرفت و ما باز زندگی کردیم. جایی که قرار بود پول نداشته باشیم و از هر چه که حقوق می‌گرفتی می‌گذشتی. جایی که از هدیه‌های عروسی‌ات گذشتی تا من را خوشحال ببینی و پول‌ش را به زخمی بزنم. جایی که قرار بود کار نداشته باشم و کلی سختی بکشیم و همیشه نمی‌گذاشتی که ناراحت بشم و اعتماد به نفسم را از دست بدهم. جایی که سر هر چیز کوچکی مثل یک کودک، به بهانه‌ای تو رو آزار می‌دادم و تو فقط تحمل می‌کردی. همه این وقت‌ها و تمام چیزهایی را که نمیشه همه را در این جای کوچک جا داد، ما مشترک زندگی کردیم. حال گاهی خوشبخت گاهی ناخوشبخت.
آه نازنینِ خوبم ، تو نه سوری خواستی در یک رستوران مجلل، نه هدیه‌ای و نه حتا دسته‌ای گل سرخ. با بزرگواری تمام راضی شدی که تمام جشن‌مان را در یک کبابی کوچک و ارزان و یک پیاده‌روی در شهر و یک مشت آواز کردی و سنتی خلاصه کنی. و این تمام آن چیزی است که من اسم‌ش را می‌گذارم "مهر" خالص.
دوستت دارم چون می‌شناسمت
به دوستی و راستی
21 ادری‌بهشت چون بهشت 88

برایم چراغ بیاور...

2008-05-27T16:58:00.003+04:30

در کوچه باغ‌های عشق

2008-05-12T18:30:00.002+04:30

"می‌توانی زندگی ببخشی، می‌توانی مرگ. اینت بخشندگی دریاوار.
اینک موجی باش از مهر یا خشم و مرا فرو بر، آتشی باش، مرا با عشق ببخش و سوزان نسیمی شو، مرا به باد عشق به سپار...
ترا به نامی که هستی نامیدم؛ ای بانوی آب ای بانوی مهر ای بانوی شراب ای ساقی...
ما همه‌جا جشن می‌گیریم. همه‌جا آتش، همه‌جا آذین. در جشن ما پرنده‌های دنیا می‌خوانند. درختان باغ آسمان در نسیم شکوفه می‌ریزند و در جشن ما همه‌ی آهوان آزادند. رودها جاری نمی‌شوند مگر به سوی زمین‌های تشنه‌ی بکر. بیا، ما همه را در ضیافت خود مهمان می‌کنیم. ما همه‌ی گرسنگان را نان می‌دهیم. ما همه‌ی دنیا را سیر می‌کنیم. اینک این نگین من پاسخ بده بگو. "[راه توفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی"بهرام بیضایی[.

… و ما همیشه به عشق، وفاداری و ایثار پای‌بندیم. در راهی که پیش رو داریم، به خوشحالی و آرامش یکدیگر می‌اندیشیم و برای شادی و آرامش همه دعا می‌کنیم. فراموش نمی‌کنیم که فقط یک‌بار به ما فرصت زیستن داده شده، همیشه آن را غنیمت می‌دانیم برای تعالی روح. ایمان داریم به معرفت و تلاش می‌کنیم برای معرفت به ایمان. .برای همه خوشی و شادی آرزو داریم...

دوشنبه 21 اردی‌بهشت، تهران

کورش ـ توفان

انسان امروز: تجربه‌ورزی فردی یا عقل جمعی

2008-01-03T14:46:00.002+03:30

اگر از جایی شروع کنی و برای خودت مسیری تعیین نکرده باشی خیلی راحت‌تر و آزادتر می‌توانی ‏راه‌های را بروی که قبلن از آن جا کسی گذر نکرده و تو می‌شوی اولین انسانی که آن را آزمایش ‏کرده و راه از آن بعد راه می‌شود که کسی از آن گذشته باشد. شاید بهترین واژه برای این اولین فرد ‏که از این راه می‌گذرد پییشرو باشد. اما پیشرو کسی است که دیگران به دنبال او راه را می‌روند و اگر ‏کسی را هی را کشف کند که دیگران نتوانند از آن بگذرند و اولین و آخرین رونده‌ی آن راه او باشد، ‏دیگر پیشرو نمی‌توانش خواند. این آدم یک تجربه‌ورز است،‌یک ماجراجو،‌ که کسی دیگر نمی‌تواند و ‏حتا به ذهن‌ش هم خطور نمی‌کند که خود را در مقام خطرات و حوادث پیش‌بینی نشده‌ای قرار ‏بدهد که او این ‌گونه بی‌پروا دست به آنان می‌زند. این است که این تجربه شخصی می‌ماند و هیچ ‏کسی دیگر نمی‌تواند به آن راه ببرد. اما این تجربه‌ورزی شخصی چیزی نیست که زیاد دور از دسترس ‏باشد. هر یک از ما به نوعی تجربه‌های داریم که شخصی و منحصر است به خود ما. اما اینها گاهی یک ‏راز نهفته است، یک عمل هنجارشکن، و یا تابوی است که شکسته‌ایم و در نهانخانه‌ی خود پنهان ‏کرده‌ایم. اگر این‌گونه تجربه‌ها را به پای جسارت و تجربه‌ورزی بگذاریم که همه تقریبن یک ‏ماجراجوی تمام عیاریم. اما بحث ما این نیست. تجربه‌ورزی فراتر از یک هنجارشکنی فردی است که ‏از ترس عدم مقبولیت و حتا توبیخ آن را پنهان می‌کنیم و انگار تجربه‌ای است که تنها ما از سر ‏گذرانده‌ایم. نه، هرگز این گونه اعمال را نباید در مسیر تجربه‌ورزی دانست. ‏
پس چه عملی از یک فرد انسانی سر بزند که آن را معیار تجربه‌ورزی ناب و منحصر دانست؟ بیاید از ‏یک مثال شروع کنیم: یک رودخانه‌ی یخ بسته که گروهی پشت آن گیر افتاده‌اند و باید از آن بگذرند. ‏هیچ یک از آنان به ضخامت یخ‌ها در نقاط مختلف مسیر رود آگاهی ندارند. از این که مسیری ایمن ‏برای گذشتن از این راه را بیابند باید یا از پیش، کسی به آن‌ها اطلاعاتی از بابت ضخامت و مقاومت ‏یخ‌ها در برابر وزن هر یک از افراد در اختیارشان می‌گذاشت، و یا ابزاری پیشرفته در اختیار داشته ‏باشند که بتوانند از آن به عنوان یک منبع قابل اطمینان کمک بگیرند. اما وقتی هیچ یک از این دو ‏فراهم نیست، آخر کار کسی از آن میان به عنوان "یخ‌شکن" و "مسیریاب" پا پیش می‌گذارد و با ‏گذشتن از رودخانه و پذیرفتن خطر آن راه را برای دیگران پیدا می‌کند. حال برای این فرد چه چیزی ‏می‌تواند منحصر باشد که برای دیگرانی که از همان مسیری که او پیدا کرده نمی‌تواند اتفاق بیفتد؟ ‏اول از همه احساس مسئول بودند نسبت به جان دوستان‌ش او را بیش از آن چه باید، مضطرب ‏می‌کند. و بعد، تجربه‌ای که هیچ یک دیگر از همراهان‌ش نمی‌توانند آن را درک کنند، دلهره‌ای است ‏که او هر لحظه از گام برداشتن بر روی این دریای یخ دارد. او با هر قدمی که بر می‌دارد، خطر ‏لغزیدن و شکستن در برابرش است و هر لحظه در این راه، امکان این‌که جان‌ش را از دست بدهد ‏برای او متصور است. و در آخر شادی یافتن یک مسیر ایمن و نو، تجربه‌ای است که نمی‌توان برای آن ‏بدیلی متصور شد. اما فرد پیشرو آیا ممکن نیست از این تجربه‌ها به گونه‌ای دیگر برداشت کند و خود ‏را برگزیده‌ای بداند که از دیگران جدا و منحصر است، و از این بابت برای خودش ارزش و حق ‏بیشتری قائل شود؟ این آفتی است که می تواند برای فرد پیشرو رخ بدهد، اما برای فردی که ‏تجربه‌ورز است هرگز. او هر عملی را در زندگی به نهایت، نو و تازه می‌خواهد و از بابت آن نیز ‏هزینه‌ها متحمل می‌شود. هیچ تجربه‌ای را کامل نمی‌داند تا به آن ببالد و یا از این‌که برای آن از ‏بزرگ‌ترین سرمایه‌های انسانی‌ش گذشته است، احساس فخر و برگزیدگی کند. هر ساعت و لحظه‌ی ‏او آماده‌ی پذیرفتن یک راه و یک خطر جدید است. پس این فرد حتا به نظر خودش کاری نکرده که ‏قابل تحسین و ستایش باشد، چگونه از دیگران این درخواست را خواهد داشت؟ ‏
حس برگزیدگی درون یک انسان تجربه‌ورز هرگز به وجود نمی‌آید، و او خود را "قطره به دریا" ‏می‌داند، که "هر لحظه و هر ساعت،‌یک چهره‌ی نو آرد". از بابت این تجربه‌های بسیار بزرگ که برای ‏انسان‌ها راه‌های نویی را کشف می‌کند، فرد تجربه‌ورز نباید خود را محق، بلکه مسئول و مکلف می‌داند ‏و ترسی از آنچه چه پیش می‌آید ندارد. در نمایشنامه‌ی "دشمن مردم" دکتر از این که توسط ‏برادرش هم طرد شود و با سخت‌ترین واکنش‌ها روبرو شود، ابایی ندارد. برای او روشن شدن حقیقت ‏برای شهروندان بی‌هیچ پرده‌پوشی و مصلحت‌اندیشی مهم است. اما آیا دکتر در این داستان تجربه‌ورز ‏است؟ مخالفت او با نظام رایج و ساختار حاکم بر جامعه می‌تواند او را به عنوان فردی تجربه‌ورز و ‏پیشرو نام نهاد. قطعاً عمل او در مسیر حقیقت‌یابی و روشن کردن مساله‌ای که می‌تواند برای ‏شهروندان یک شهر به قیمت سلامتی‌شان تمام شود کاری قابل ستایش و در روح هر فرد با وجدانی ‏بیدار، نهفته است. اما این که او راهی تازه برای فکر کردن و زندگی به جامعه‌ای که در آن زندگی ‏می‌کند نشان دهد، در قدرت و ظرفیت او نیست. اینجا سوأل پیش می‌آید که آیا کشفیات دانشمندان ‏و یا دستاوردهای فکری عالمان علوم انسانی بر پایه‌ی تجربه‌ورزی و جست‌وجوی حقیقت می‌باشد؟ ‏هزار توی روان و زندگی بشری، چندان ساده و آسان نمی‌‌تواند قابل دسترس باشد که برای آن ‏قرن‌هاست تلاش می‌شود تا گره از کار فروبسته‌اش بگشایند، اما به نظر به مثابه‌ی هر نسل و هر زمان ‏این پیچیدگی شکلی نو به خود می‌گیرد. و به همین سبب است که همیشه نیاز برای جست‌وجوی ‏امکانات و توانایی‌های جدید در درون جهان و انسان احساس می‌شود. شاید بسیاری از این کشفیات به ‏صرف آن که باری را از دوش انسان‌ها برداشته و کارهای او را برای‌ش ساده کرده‌اند مفید بوده باشد. ‏و گاه تکنولوژی و علم عاملی شده است برای کشتار راحت‌تر همدیگر، به اسم امنیت و حتا صلح! اما ‏انسان همچنان به آنچه که باید یک اجماع جامع و مانع باشد بر سر روش زندگی اجتماعی و فردی ‏خود نرسیده است. در این میان دیگر تجربه‌گری و کشف دنیاهای جدید توسط دانشمندان و فلاسفه ‏دردی از کسی دوا نمی‌کند. به نظر، با توجه به تفاوت‌های اقلیمی و نژادی و فرهنگی، کار تجربه‌ورز ‏دیگر نقش یک قهرمان نیست. قهرمانی که از درون لاک تنهایی‌اش بیرون بیاید و "گره از کار ‏فروبسته‌ی" همه بگشاید. در دنیای کهن مختصاتی را که در مورد فرد تجربه‌ورز شرح دادم، امکان ‏بروز و ظهور داشت. و در دنیای امروز نیز می‌تواند در حوزه‌های شخصی و درونی این اتفاق بیفتد. اما ‏در حوزه‌ی کنش‌های اجتماعی و جامعه‌ی انسانی، دیگر جای برای بروز قهرمان و نجات‌دهنده بدان ‏معنی آرمانی و حتا آخرزمانی‌ش، دیگر وجود ندارد. با همه‌ی گژرویی‌ها و مشکلات در آموزش و ‏آگاهی عام در میان اقشار مختلف اجتماعی، اما همین نیم‌بند آگاهی و دانش و قدرتی که هر فرد در ‏حوزه‌ی اجتماعی‌ش داراست، می‌تواند مرجعی باشد برای تصمیم‌گیرهای جمعی و تغییر مسیرهای ‏بزرگ اجتماعی. انقلاب‌های سیاسی با تمام مشکلات و بدعهدی‌های زمانه و انقلابیون‌، می‌تواند ‏نشانه‌ای از این اراده‌ی جمعی برای تغییر باشد. شاید بهتر باشد که حرکت انسان امروز، حرکت به ‏سوی "انسان بالغ" بنامیم، بیراه نباشد و از این رهگذر و بار معنایی که این کلمه دارد استفاده کنیم. ‏بلوغ در افراد شاید اولین چیزی که به ذهن متبادر می‌کند، بروزهای جنسی آن است. اما اگر از این ‏معنای‌ش بگذریم، معنای وسیع‌تر و مهم‌ترش، مسئولیت‌پذیری و تعهدات جدید است. پختگی و ‏رسیدگی است، اتفاقی که با یک تغییر ناگهانی رخ می‌دهد و مقدمه‌ای است برای ورود به دنیایی ‏جدید. در باب هفتم گلستان سعدی، حکایتی است که کودکی از فردی بزرگسال نشانه‌های بلوغ را ‏می‌پرسد، و او نیز با شرح بروزهای جسمی و جنسی، واقعیت بلوغ را برای او شرح می‌دهد،‌»اما در ‏حقیقت یک نشان دارد، بس آن که در بند رضای حق جل و علا بیش از آن باشی که در بند حظ ‏نفس خویش؛ و هر آن که در او این صفت موجود نیست به نزد محققان بالغ نشمارندش".‏

جوانمردی و لطف است آدمیت
همین نقش هیولانی مپندار
هنر باید که صورت می‌توان کرد
به ایوان‌ها در از شنگرف و زنگار
چو انسان را نباشد فضل و احسان
چه فرق از آدمی تا نقش دیوار
به دست آوردن دنیا هنر نیست
یکی را گر توانی دل به دست آر

در این داستان سعدی نشانه‌های بلوغ را گذشتن از لذت‌های کودکانه و مسئولیت‌پذیری نه برای ‏ارضای تمایلات خویش که در خدمت به تعهدات انسانی می‌داند. نمی‌تواند گفت که در دنیای کهن ‏به نسبت امروز تمایلات انسانی و تعهد اجتماعی در کار نبوده، اما واقعیت این است که شکل روابط و ‏نیازهای آن زمان بدین‌گونه نبوده که افراد در سطحی از آگاهی اجتماعی و مسئولیت‌پذیری گسترده ‏باشند که چنین نیازی را در خود احساس کنند. و این گونه داستان‌ها به نوعی در خدمت بیدار کردن ‏چنین حس‌های در میان جامعه انسانیی بوده، که کسی مانند سعدی در آن می‌زیسته است. این ‏است که "انسان بالغ" و رو به تکامل امروز، تعهد و مسئولیت‌ش سنگین‌تر است. او دارای "عقل ‏انتقادی" و "حافظه‌ی تاریخی" است. نسبت میان افرادی که می‌توان آن‌ها را عامه‌ی مردم و گروه ‏نخبگان خواند، به سبب آموزش‌های گسترده و دسترسی به اطلاعات و دانش، به شدت کاهش یافته ‏است. البته این نسبت در کشورهای کمتر توسعه یافته به همان منوال سابق است و همین امر ‏موجب به وجود آمدن نظام‌های بسته سیاسی و آسیب‌های اجتماعی در این جوامع را فراهم ساخته ‏است. به سبب گستردگی این بحث بهتر است در همین حد بیشتر در مورد آن پیش نرویم. اما ‏کاهش فاصله میان نخبگان و توده‌ی مردم را نمی‌توان به صورت آماری و یا با احتسابِ دسته‌ای از ‏متخصصین و غیر از آن‌ها شاخصه‌بندی کرد، که این مؤلفه‌های بیشتری برای بیان روشن "انسان ‏امروز" و در جوامع مدرن و دموکراتیک، باید به دست داد. کمی از بحث‌مان دور شدیم. اگر در گذر ‏فرد تجربه‌ورز به یک جامعه‌ی آرمانی نظر داشته باشیم، بی‌شک به خطا رفته‌ایم. تجربه‌ورزی یک ‏امری فردی و به شدت آرمان‌گرایانه است، و اداره‌ی جامعه‌ی انسانی، به واقعیت‌های موجود و ‏راهکارهای عملی بستگی تام و تمام دارد. ما نمی‌توانیم با یک آرمان‌گرایی فردی، یک جامعه‌ی واقعی ‏را اداره کنیم. اینجاست که به تناقض آشکار میان هدف یک فرد تجره‌ورز با تمامی ساختارشکنی‌ها و ‏آرمان‌های‌ش، و یک جامعه‌ی واقعی با تمامی آسیب‌ها و دیدگاه‌ها و روش‌های متفاوت می‌رسیم. در ‏نظر نخست شاید آرمان‌های فرد تجربه‌ورز به نظر خودش نجات‌بخش باشد، اما در نهایت می‌تواند حتا ‏در بر بسیاری از آسیب‌های موجود بیفزاید. نمونه‌ی انقلاب‌های که در جهان رخ داده است. در این ‏صورت بدیل ذهن آرمان‌گرایی و قهرمان‌پرور، خرد جمعی و شورایی است. در جامعه‌ای با تکثر سلایق ‏و دیدگاه‌های متفاوت، بی‌شک شکل گرفتن شواریی از منتخبین، می‌تواند چاره‌ساز بسیاری از ‏تصمیم‌گیرهای فردیی باشد که می‌تواند زمینه‌ی فساد و استبداد فردی و تمامیت‌خواهی را در جامعه ‏فراهم کند. امید به ظهور "نجات‌بخش" و "قهرمان" چیزی است که خرد جمعی جامعه را به چالش ‏می‌کشد،‌ و این گونه است که باید جوامع انسانی خود به فکر چاره‌ای برای مشکلات و گره‌های ‏تاریخی و اجتماعی خود بینیدشند،‌که "نجات‌ دهنده، در گور خفته است". و این به معنای به پایان ‏رسیدن راه تجربه‌ورزی‌های که در حوزه‌ی عمل شخصی و درونی افراد رخ می‌دهد نیست،‌ بلکه راهی ‏است برای دستیابی به تجربه‌ورزی جمعی و حرکت به سوی جامعه‌ای تکثرگرا، که در آن هر ‏انسانی،‌به اندازه‌ی یک انسان ارزش و حق دارد. ‏

روزِ برفی

2007-08-18T12:44:00.001+03:30

ـ مگه دَرِ قبرستونو هم می‌بندند؟
ـ ها که می‌بندند، من الان روبروی در ظهيرالدوله وایستادم و درشم بسته‌اس.
ـ زنگی،‌چیزی اونجا نیست بزنی؟ شاید کسی اون تو بود!
ـ حتمن یکی از این مرد‌ه‌های محترم پامیشن و با احترام در رو برام باز می‌کنن؟
ـ پس چاره‌ای نداری، زیر همین برف آروم، قدم‌زنان اون پیچ‌های رویایی دربند رو بیا پایین و از بوی نا و نوستالژی زندگی لذت ببر.
ـ اوه رمانتیک‌بازی؟!
ـ هر چی دوست داری روش اسم بذار. ولی کیف‌ش رو فراموش نکن.
ـ خب باشه، فعلن
ـ نه، خداحافظ من باید برگردم.
ـ غلط می‌کنی.
ـ می‌کنم دیگه!!... .
برف داشت آرام لایه‌ای نازک از سفیدی رو روی شاخه‌های بی‌برگ حیاط می‌گذاشت و سردی هر قطره‌اش که روی صورتم آب می‌شد مرا به خلسه‌ای فرو می‌برد، عین مستی. برف همیشه با سکوت زندگي‌ش عجين شده. باران این قدر سر و صدا می‌کنه تا خودشو می‌رسونه زمین که کلافه میشی از این همه خودنمایی‌اش، ولی این برف، این برف عزیز، آروم و بی‌صدا شروع به باریدن می‌کنه و آروم تو آغوش زمین خودشو جا می‌کنه. باید زود برگردم، قبرستون هر چی هم ساکت‌ باشه آدمو خل می‌کنه. چه می‌دونم شاید بوی نا هم بگیری. یادم نره در رو پشت سرم ببندم.
در_و بستم و پیچ‌های رویایی دربند رو با بوی نا و نوستالژیش اومدم پایین. هنوز سر میدون با چتر آبی‌ش منتظر تاکسی بود. برف آروم روی گونه‌هاش می‌نشست و مثل یک قطره‌ی اشک سُر می‌خورد رو‌ی لب‌هاي قرمزش. آروم از كنارش گذشتم.

زیر چرخ دنده‌های ساعت کوکی پدربزرگم

2007-06-25T11:28:00.000+03:30

(برای یک روز خاص!)

دزدکی که برش می‌داشتم داد بابابزرگ در می‌اومد که: بچه کوک‌ش کردم برا نماز بیدارم کنه. منم که این حرفا تو کَتم نمی‌رفت، کار خودم رو می‌کردم. کنجکاوی این که تو این شی گرد آهنی چی هست‌ش که روز و شبا رو با این می‌شمارن، نمی‌گذاشت آروم بمونم. برایم مفهوم ساعت یه چیزی بود که باید کشف‌ش می‌کردم و ناچار دل و روده‌ا‌ش رو بیرون می‌ریختم و چرخ‌دنده‌هایی که تیک تاک تیک تاک جلو می‌رفتند و به هم درگیر می‌شدند تماشا می‌کردم. اون روزها که ساعت رو با اون ساعت کوکی‌ تنظیم می‌کردم و دیگه برایم صدای چرخ دنده‌ها مهم نبود، بلکه مهم این بود که باید ساعت هفت صبح با صدای زنگ‌ش با مصیبت بلند می‌شدم و می‌رفتم مدرسه. اونجا هم که ساعت ها رو می‌شمردم برای زنگ تفریح خلاص شدن از دست مدرسه. بعد که وقت نهار و برنامه‌ی کودک و بزرگ‌تر که شدم قرارام رو با اون تنظیم می‌کردم. ساعت چهار عصر دم میدون یا کنار کیوسک روزنامه‌فروشی فلان. آروم آروم، ساعت دیگه مفهمومی به جز این خرده‌کارهای روزمره برایم نداشت و خیلی عادی شده بود. گاه اصلن یادم می‌رفت که ساعت‌ها گذشته و اگر برای قرارهای گاه به گاه و سر کار رفتن‌ها نبود، هیچ وقت روز یادم نمی‌افتاد ساعتم را نگاه کنم، نگاه‌شان هم که می‌کردم معنای نداشتن جز تعدادی ارقام. مردن لحظه‌ها رو احساس نمی‌کردم و کنجکاوی هم دیگه منو هیچ وقت یاد به هم خوردن چرخ‌دنده‌ها و جلو بردن آن عقربه‌های کوچک و نازک، نمی‌‌انداخت. انگار در یک زمان مشخص همه چی از حرکت ایستاده باشه و تمام آن اعداد قراردادی شده بود، تنها برای کارهای روزانه. داستان از آن صبحی که جلو آینه چشمم به چند تار موی سفید روی چانه‌ام افتاد. حالا بود که کنجکاویم گل کرد و کمی خودم را کشیدم جلو تا بشمارم چند تا هستند. 3 تا بودند، دقیقن سه تا کنار هم. شاید زودتر از این‌ها باید آنجا اونا رو می‌دیدم. اما تیغ کشیدن هر روزه‌ی صورتم باعث ندیدن آن‌ها شده بود. و یا شاید اصلن هم نبودند. هیچ مهم نبود که کی سر و کله‌شان پیدا شده یا چند تا بودند، مهم این بود که دیگه الان هر حرکت چرخ‌دنده‌های ساعت مچی‌ام را هم می‌شنیدم. هر لحظه و هر تکانی که می‌خوردند در مغر من صدایشان می‌پیچید و انگار سرعت‌شان هر لحظه بیشتر و بیشتر می‌شود. رفتم ساعت کوکی بابابزرگ رو از تو خرت و پرت‌ش پیدا کردم و گرد و خاک‌شو گرفتم و کوک‌ش کردم. کار می‌کرد هنوز. گذاشتم پای میز تخت‌م و هر شب سر وقت کوک‌ش می‌کردم. از آن موقع تا حالا یادم نمی‌آید که فراموش کرده باشم کوک‌ش کنم. نمی‌دانم پدربزرگ هم وقتی موی سفید توی صورت‌ش دید یاد ساعت کوکی‌ش افتاده بود، یا مثل من هرگز زمان رو از دست نداده بود که باز پیداش کند. حالا صدای چرخ‌دنده‌های ساعت کوکی پدربزرگ هیچ وقت نمی‌گذارد تا فراموش کنم، زمان دارد از دستم می‌رود.

تبعیدی جهانم و برادر همه!

2007-03-06T19:06:00.000+03:30

"چه معجزه‌ای است،موجود انسانی را دوست داشتن!"(رومن رولان)[تزیینی است!!]

آنچه مرا وادار کرد که باز چراغ این خانه را روشن کنم و پنچره‌های‌ش را بگشایم تا هوای تازه‌ای در آن بدمم، نیرویی آنچنان ناشناخته نبود که خودم به آن آگاه نباشم شاید وسوسه‌، یا ... ولی آنقدر سریع بود که هیچ مقاومتی برایم نگذاشت. بهرحال، مختصر، مفید، گزنده و ساده قالب نوشته‌های من است در اینجا.(هنر که نکرده‌ام ،البته که در این دنیای مجازی هزاران هستند با همین روش که کارشان تحسین‌برانگیز است. با یک نامه شروع می‌کنم که تیتر این مطلب هم شده است. شاد و امیدوار باشید.

تبعیدی جهانم و برادر همه!

از این سموم که بر طرف بوستان گذشت
عجب که بوی گلی ماند و رنگ نسترنی
آدم گاهی آن قدر خسته می‌شود که نای پلک زدن هم ندارد،آن قدر خسته و دلزده که انگار آتش فرو می‌دهد و سینه‌اش را از هزار شعله‌ی فروخفته لبریز می‌کند تا جایی ـ که نمی‌داند کجا و چه وقت است ـ همه‌ی آن را شمعی کند مگر برای نوری؛ وگر نه کورسویی. آی آی! که براستی "درونم در آتش است."(لورکا)هیچ چیز را نمی‌توان نهان کرد مگر آنکه آتشی در درونت نهفته باشد آن وقت است که معنی سوختن و سوزاندن را می‌فهمی.
...آتش است. می‌سوزاند و به باد می‌دهد هر چرا که قابل سوختن است هر چه را که باید بسوزد و از میان برود هر چه را که دارد جا باز می‌کند تا وجود عالمی را از گند خودش بیالاید هر چیزی را که می‌خواهد انسان را در منجلاب ماندن و تکرار دایره‌وارش فریب دهد. آری! می‌سوزاند هر چه را که تو را، من را و همه را دارد می‌فریبد.حالا فکر کن ـ اگر فکر برایت مانده ـ ببین مسموم کدام ماست؟ آن که تو را در بند تمام آن‌چیزهای که می‌خواهد داشته باشی و مال تو نیست تا ابد اسیر کند؛ در رویایی زمان از دست رفته‌ به خواب شیرین فرو برد و یا در جست‌جوی حقیقت تمام درها را هفت قفل آهن‌جوش بکوبد یا ... چه بگویم که گفتن به وقت خاموشی است! باید دهانم را ببندم.تا این حدش هم بیشتر از آنچه که باید بگویم گفته‌ام.زبان من بیگانه است با آنچه تو درک می‌کنی و هر آنچه دیگران می‌پسندند. زبان یک بیگانه را راحت نمی‌شود فهمید باید اهلی‌اش کرد ولی اگر بیگانه وحشی باشد که دیگر هیچ.سعی می‌کنم؛ آنقدر دور شوم تا به سرزمین خویش برسم به سرزمینی که بیگانه دیگر آنجا بیگانه نیست.تبعیدی دیگر خار و حقیر نیست.زبان‌ش را همه می‌فهمند و اگر هم نفهمیدن با لبخندی دل‌اش را لبریز از مهر می‌کنند.تبعیدی جهانم و برادر همه.
یکشنبه 22 مرداد 85

"در آغاز کلمه بود"

2006-04-28T10:29:00.000+03:30

مرا که خاموشی مرهم است
کلام چیست
اگر نه پوشش شفافی بر زخم‌های عریان؟

در این جهنم پر واژه
چه دیر دانستم
بهشت من
خاموشی است. [ضیاء موحد]

در این "خانه‌ی خراب‌شده" رو گل می‌گیرم.برای همه امید و شادی آروز می‌کنم.
دوران خوش آن بود که با دوست به سر شد
باقی همه بی‌حاصلی و بی‌خبری بود.[حافظ]

در جست‌وجوی حقیقت

2006-04-27T19:32:00.000+03:30

باید گردید، با دقت، با حساسیت و ظرافت بیش از اندازه. باید به همه چیز شک داشت و هیچ چیز را حقیقت غایی ندانست. از عقل و استدلال باید پیروی کرد نه از احساس و حدس و گمان. از کوچک‌ترین چیزی که ما را به سوی حقیقت رهنمون است نباید گذشت، همه را باید مشاهده کرد و جمع‌آوری نمود تا آخر کار به ما در کشف "حقیقت" اگر نه غایی، که رهاننده راهبر باشد. مگر نه اینکه همه‌ی بازرسان جنایی دستورالعملی این چنین را باید همیشه در نظر بگیرند تا کسی را به ناحق متهم نکنند و یا جنایت‌کاری به ناروا از دام مجازات رهایی نیابد. مگر نه همین است جست‌وجوی حقیقت با "عقل انتقادی".

فیلم "نام گل سرخ" ساخته‌ی "ژان ژاک آنو" بر اساس رمانی از "امبرتو اکو" برنامه‌ی کانال چهار تلویزیون دولتی ایران بود. تلویزیونی که شعور بینندگان‌اش را هم در قبضه‌ی خود می‌داند و همه را نفهم فرض می‌کند به جز "مجیزگویان" و "دروغ‌پردازان" دم و دستگاه رسمی‌اش و به زور قرار است تحلیل‌های ساختگی را به ما حقنه کنند.تاکید یکی از این "حضرات" بر "کارآگاهی" بودن این داستان و فیلم بدونه توجه به ساختار و معنای آن مرا مجبور کرد در این مورد چند خط کوتاه توضیح دهم.امیدوارم که این چند خط را تحلیل درست نپندارید و در "جست‌وجوی حقیقت" پیش خود باشید نه هیچ‌کس دیگر.

تاکید اکو بر اعمال "کارآگاه"‌گونه‌‌ی راهب در این داستان یکی از بنیادی‌ترین فرم ساختاری داستان و فیلم را تشکیل می‌داد. راهبی که به طور شاخصی از دیگر هم‌گنان خویش تفاوت داشت و با بازی "شان کانری" با آن چهره و آناتومی خاص، این وجه بارزتر و درخورتر به چشم می‌آمد که نه در بند تعالیمی است که توسط راهبان عبوس و خشک‌مغز مبنای حقیقت و زندگی قرار گرفته است سازگاری دارد و نه به جریان‌های رادیکال و تندور که آرمان‌های‌شان را در خشم و نفرت از طبقه‌ی حاکم گم کرده‌اند. او تنها به دنبال کشف حقیقت است. حقیقتی که در هزار توی کتابخانه‌ی میان کتابی یا کتاب‌هایی پنهان است. او به عقل و استلال‌اش تکیه دارد و در هزارتو وقتی گم می‌شوند تجربه‌ی عمومی شاگرد‌ش را که منجر به رهایی آن‌ها می‌شود، تحسین می‌کند. تکیه بر دو دستاورد بشری "علم و تجربه".او به دنبال "معرفت" است نه "ایمان".

هرگز نمیرد آنکه دل‌ش زنده شد به عشق

2006-04-21T16:40:00.000+03:30

به جان زنده دلان سعدیا که ملک وجود
نیرزد به آن که، دلی را ز خود بیازاری.
در بررسی ادبیات کهن ایران، بسیاری از منتقدان و تحلیل‌گران ما نه با دید‌ه‌ی انصاف و نه با روش محققانه گام برداشته‌اند؛که نتیجه‌ا‌ی جز کلی‌گویی‌های حق به جانب و مطلق‌انگارهای ناموجه در بر نداشته است. در بسیاری از متونی که درباره‌ی سعدی و دیگر شاعران قدیم ما سخنی به میان می‌آید، توجهی به احوال اجتماعی و روانی زمان زیست شاعر دیده نمی‌شود.همان‌گونه که موحد در کتاب "سعدی" اشاره نموده دخالت مصححان و منتقدان در کلام و معنای آثار کهن تا آنجا بوده که غلامحسین یوسفی جکایتی را در باب "عشق و جوانی" از کتاب گلستان سعدی حذف کرده تنها به دلیل نقل قولی از فروغی.
سال‌هاست که اشعار و حکایت سعدی در میان مردم جاری‌ست و بسیاری از مکتب‌خانه‌ها و حوزه‌های دینی کتاب گلستان را یکی از کتب اصلی تعلیم به طلاب قرار می‌دادند و در شرح و درس آن ماه‌ها وقت صرف می‌کردند. اما هیچ‌گاه تعالیم حَکمی و اخلاقی سعدی در فقیهان به عنوان قشر بزرگی از باسوادان بافت اجتماعی قدیم و عامه‌ی مردم،و در زندگی و کردار آن‌ها نمود و تاثیری دیده نمی‌شود. به طور مثال این حکایت سعدی ـ که سندی هم شده برای متناقض نشان دادن تعالیم وی ـ :" دروغ مطلحت‌آمیز به از راست فتنه‌انگیز"، که خود مبنایی شده برای توجیه بسیاری از ریاکاری و دروغ‌گویی‌های اجتماعی و فردی ما. به همین حکایت وقتی نگاه می‌کنی می‌دانی که هیچ توجیه‌ی برای "دروغ" در آن نمی‌گنجد که این چنین ابزاری شده در دست مصلحت‌اندیشان و بابی شده برای پنهان‌کاری محافظه‌کارانه‌ی سیاسی و اجتماعی و فردی. موحد در توضیح این مسئله به این دو بیت از سعدی اشاره می‌کند:

تا نیک ندانی که سخن عین صواب‌ست
باید که به گفتن دهن از هم نگشایی
گر راست سخن‌گویی و در بند بمانی
به زانکه دروغت دهد از بند رهایی

هر دروغ‌گویی و پنهان‌کاریی مجاز نیست. حتا اگر راست گفتن هم به دربند شدن و ماندن آدمی بینجامد. در اینجا باید به این نکته توجه کرد که آن مصلحت را باید در کل داستان جستجو کرد. داستان مردی که چون کار خودش را در برابر سلطان تمام می‌بیند دهان به ناسزا می‌گشاید ـ هر که دست از جان بشوید هر چه در دل دارد بگوید ـ و سلطان هم از اطرافیان‌ش می‌پرسد که او چه گفت.یکی از وزیران جواب می‌دهد که نعت سلطان را گفت و وزیر دیگری می‌گوید که به سلطان دشنام می‌داد. سلطان هم در جواب می‌گوید که دروغ آن وزیر بهتر از راست تو بود. اینجا می‌بنیم که دروغ برای نجات جان کسی نه تنها مذموم نیست که کاری به نهایت سزاوار است. دکتر سروش در یک سخنرانی این وضعیت را خاص "زندگی در ذل حکومت‌های استبدادی‌" می‌داند، وگرنه هیچ توجیه نمی‌بیند که کسی از اظهار و بیان عقاید و افکار خویش ترسی به دل راه دهد و مجبور به دروغ‌گویی و ریاکاری شود. در شرایط سیاسی و اجتماعیی که اظهار عقیده، ترس از دست رفتن جان و مال و موقعیت یک فرد را به همراه دارد بدونه شک دروغ یک امر عادی و پنهان‌کاری یک ارزش اجتماعی تلقی می‌شود.
باید در نظر گرفت که حکایات تعلیمی و حتا غزلیات عاشقانه‌ی سعدی در فضایی فرهنگی و اجتماعیی شکل گرفته که با همان موقعیت و شرایط باید آن را مورد ارزیابی قرار داد و حتا به این امرباید توجه داشت که مصادره‌ی معنی برخی از آثار او به سوی معانی گاه وارونه و دور از اصالت کارهای او در چه می‌تواند باشد.در این رابطه نقش مفسرین و محقیقن در شرح و بسط معانی این آثار قابل بررسی است که با چه استدلالی بسیاری از آداب و تعالیم حکمی و اخلاقی کسانی چون سعدی را در جامعه به گونه‌ای دیگر جلوه داده‌اند و جامعه‌ی ما چرا مستعد چنین خوانش‌ها و تفسیرهای خاص از اخلاقیات و زندگی فردی و اجتماعی بوده؟ به نظر می‌رسد حاکمیت‌های سیاسی در ایران و خلاء موجود در تاریخ ما در استقرار یک نظام سیاسی و حکومتی دموکراتیک و مردمی و ناپایداری چنین نظام‌های سیاسیی، موجب شده تا رفتار و کنش افراد یک جامعه‌ی بسته و استبدادزده تابع نفوذ و روش حاکمان آن باشد، جامعه‌ای که در آن: " بی‌گناهان شب‌ها در خانه نگران آمدن پلیس‌اند... در آن انسان‌ها را به دروغ‌گویی وامی‌دارند... مجیزگویان رهبران را بر می‌کشند...شیادان بی‌استعداد را جایزه ادبی می‌دهند... دولت حق مردم را تعیین می‌کند، نه مردم حق و حد دولت را... اکثریت مردم با دولت مخالف‌اند... دولت دست نژادپرستان را باز می‌گذارد... نوعی خاص از جهان‌بینی در آن اجباری است... اطاعت از دولت در آنجا عین آزادی است... دولت خود را منجی منحصر به فرد بشریت می‌داند... تاریخ در خدمت سیاست است... حق انتقاد از دولت تنها در اختیار کسانی است که دولت خود تعیین می‌کند."کولاکوفسکی ـ شرق شماره 731
سعدی در "سیرت پادشاهان" نعت و مدح آنان را نمی‌گویید، بلکه شیوه‌ی حکومت‌داری را تعلیم می‌دهد. او در داستانی که "پیری پاک‌نهاد" را دسگیر کرده‌اند از زبان او می‌آورد که:

به گفت ار نه سلطان اشارت کند
که را زهره دارد که غارت کند

سعدی با صراحت در این داستان به حاکمیت و اعوان و انصار آن می‌تازد که اگر آنان در ظلم و جوری که بر مردم می‌رود دست نداشته باشند،چه کسی را یارای این کار است. به جز این، سعدی یکی از نوادر شعر فارسی است که با ضرافت و صراحت خاص به بیان غزل‌های عاشقانه دست زده که کمتر شاعری در تاریخ ادبیات با این تاثیرگذاری و دوری از استعارات مغلق و سادگی و روانی درباره‌ی عشق سخن رانده است. او بی‌هیچ پرده‌پوشی به مسئله‌ی عشق انسانی می‌پردازد که در آن زمانه امری نبوده که در حوزه‌ی عمومی و آن هم در شعر نمود داشته باشد و همیشه با پنهان‌کاری و در لفافه‌گویی همراه بوده و آشکار کردن و عیان شدن آن "رسوایی" به همراه می‌آورده.[گرچه در جامعه‌ی کنونی ما هم در بخش بزرگی از آن این رسم هنوز پایدار است!]

سخنی که با تو دارم به نسیم صبح گفتم
دگری نمی‌شناسم، تو ببر که آشنایی
من از آن گذشتم ای یار! که بشنوم نصیحت
برو ای فقیه و با ما مفروش پارسایی

یا این دو بیت زیبا:

دوستان عیب کنندم که چرا دل به تو دادم
باید اول به تو گفتن که چنین خوب چرایی
گفته بودم چو بیایی، غم دل با تو بگویم
چه بگویم، که غم از دل برود چون تو بیایی

و از این دست شعرهای عاشقانه‌ در اشعار سعدی بسیار است که به قولی او را "معلم عاشق" باید لقب داد.مصطفی ملکیان در سخنرانیی که در دانشگاه تهران در سمینار "گذار به دموکراسی" داشت، به مسئله‌ی اشاره کرد که باید آن را مبنای آثار تعلیمی و غزل‌های سعدی دانست. او با اشاره به "مشکل فرهنگی ما که علت‌العلل مشکلات ماست" دو مشکل اساسی دیگر جامعه‌ی ایران را نبود عشق و اخلاق دانست و بر این عقیده بود که:"در قدرت بودن و به خود اجازه انجام هر كاری ندادن تنها با ترويج اخلاق و عشق به انسان‌ها امكان‌پذير است چرا كه عشق نوعی دغدغه نسبت به سرنوشت انسان‌های ديگر در ما پديد آورده و دائماً دايره مأذونات ما را تنگ‌تر می‌كند." دو مسئله‌ی بنیادین رفتار فردی و اجتماعی ما که سعدی و بسیاری از متفکران ایرانی سعی در ترویج آن در جامعه داشتند و بهترین راه انتقال آن را زبان شعر و حکایت می‌دانستند که در آن زمان وسیله‌ی بیانی گسترده‌ی بوده و بسیاری را حتا اگر سواد خواندن و نوشتن نداشتند به سوی خود می‌کشید و به صورت‌های شفاهی و محفلی مخاطبان خود را پیدا می‌کرد.
تاکید بر خردورزی و تساهل از دیگر آدابی است که سعدی به آن توجه دارد. او دانایی را رمز صلح و آرامش در میان انسان‌ها می‌داند.تاکید بر این وجه از اخلاق بشری و تاکید بر آن توسط کسانی مانند سعدی، حافظ و مولانا نشان‌دهنده‌ی کاستی و مشکل اخلاقی جوامع ایرانی در این رابطه است.اشاره‌ی حافظ بر مدارا با دشمنان و مروت با دوستان و همچنین اشارات مولانا بر پلورالیسم و انعطاف‌پذیری در عقاید و نظریات از این دست‌اند. سعدی هم در این دو بیت به این مسئله توجه خاص نشان می‌دهد:

دو صاحبدل نگه‌دارند مویی
همیدون سرکش و آزرم جویی
اگر از هر دو جانب جاهلانند
اگر زنجیر باشد بگسلانند.

نکته‌بینی و زیرکی سعدی در همین دو بیت آشکار است.طعنه‌ی که به خشک‌مغزان و نادانان می‌زند آنقدر گیرا و زیبا است که خواننده را به اهمیت مداراجویی و خردورزی رهنمون می‌سازد. سعدی بر این باور است که اخلاق امری آموختنی است، و باید آن را فراگرفت و بدان عمل کرد. بر خلاف آن که اعمال نادرست از هر کسی بر می‌آید. بدین‌ترتیب او به اصالت وجود آدمی معتقد است و ماهیت آدمی را ناشی از انتخاب فرد می‌داند و نه جبر فطری یا اجتماعی. با همین استدلال نمی‌توان همه‌ی اعمالی را که از لحاظ موازین اخلاق بشری نادرست تشخیص داده شده‌اند بر عوامل و شرایط دیگر فرافکنی کرد.

وفای عهد نکو باشد ار بیاموزی
وگرنه هر که تو بینی، ستم‌گری داند.

گرچه در برخی از اشعار، خود را در برابر "بخت" ناتوان می‌داند و به جز "صبر" چاره‌ی برای خود نمی‌انگارد، اما این تسلیم در برابر خواست "معشوق" است که با او یار نیست و هیچ چاره‌ی جز قبول آنچه که بر او روا می‌دارد نمی‌داند.این خود نمونه‌ی است از ارزشی که سعدی برای انسان قائل است و عاشقی است که به دور از بغض و حرمانِ دست نیافتن به معشوق است. او در برابر انتخاب معشوق چاره‌ را در صبر پیشه کردن می‌یابد. این قطعه‌ا‌ی از شعری بلند از سعدی است که یکی از زیباترین شعرهای اوست در نهایت سادگی و دوری از صنایع و مغلق‌گویی، در اوج زیبایی و دلنشینی است.پایان خوبی برای یادداشتی درباره‌ی سعدی.

بعد از طلب تو در سرم نیست،
غیر از تو به خاطر اندرم نیست
ره می‌ندهی که پیشت آیم
وز پیش تو ره که بگذرم نیست
گویند به کوش تا بیابی
می‌کوشم و بخت یاورم نیست
با بخت جدل نمی‌توان کرد
اکنون که طریق دیگرم نیست،
بنشینم و صبر پیشه گیرم
دنباله‌ی کار خویش گیرم.

اوراد سرزمین من!

2006-04-16T00:21:00.001+03:30

بر آن شاخ بلند،ای نغمه‌ساز باغ بی‌برگی
بمان تا بشنوند از شور آوازت
درختانی كه اینک در جوانه‌های سرد باغ در خوابـند
بمان تا دشت‌های روشن آئینه‌ها،گل‌های جوباران
تمام نفرت و نفرین این ایام غارت را
ز آواز تو دریابند...[آوای بیداری از شفیعی كدكنی]
در تاریک‌ترین و جان‌سوزترین دوران این سرزمین، همیشه "اوراد" عشاق و دراویش این دیار، پر از شور و حرارت وصف‌ناپذیری است که خاص مردمان این سرزمین و موسیقی‌ آن‌هاست. آن‌ها می‌دانند که هر کرختی و سستی‌ای راه به طبع سرکش و پرجوش آن‌ها ندارد، و بر دف و دهل‌ می‌کوبند و دست می‌افشانند و در سماع می‌آیند. موسیقی کردستان موسیقی غم نیست اما پر از کلام غمگنانه است. کمی کردی‌دان که باشی می‌فهمی که در ریتم‌های تند هم اشعار غم‌آلود پیدا می‌شود، ولی با این حال هیچ‌گاه خود را به دست غم نمی‌سپارد. بهر حال این مقدمه‌ی کوتاه برای آن بود که کار جدید و بسیار زیبای گروه کامکارها را اینجا معرفی کنم. این مجموعه‌ی زیبا و نو با نام "اوراد[ئه‌وراد]" شامل هفت قطعه است با نام‌های زیر:

کوردستان خوشه[کردستان زیباست]. خواننده: مریم ابراهیم‌پور شعر: احسان اخوان
ئه‌وراد[اوراد]. گروه کر. شعر: مولوی کرد.
وه‌رزی به‌هاران[فصل بهاران]. خواننده: صبا کامکار.گروه کر. شعر: احسان اخوان
وره یارم[بیا یارم]. خواننده: صبا کامکار. شعر: هیمن. آهنگ‌ساز: ارسلان کامکار
هه‌لاله‌ی ته‌نیا[آلاله‌ی تنها].خواننده: ارسلان کامکار، مریم ابراهیم‌پور و صبا کامکار.فولکلور
نارینه. خواننده: صبا کامکارـ مریم ابراهیم‌پور.فولکلور
گول‌نیشان[گل‌نشان] کابوکی و شلیره. خواننده: بیژن کامکار،مریم ابراهیم‌پور،صبا کامکار.فولکلور.
آهنگساز و تنظیم: هوشنگ کامکار

این اثر متاسفانه به دلیل آوازخوانی زن‌ها در ایران امکان انتشار نداشته و به همین دلیل در بیرون از مرزهای ایران و در کردستان عراق منتشر شده. از ویژگی‌های کار ابداعات زیبا و نو و استحکام موسیقایی قطعات آن است که بر اساس ملودی‌های کردی و مقام‌های محلی ساخته شده و به حق آن را کاری قابل اعتنا و شوق‌انگیز ساخته است. قطعه‌ی اوراد را تنها جهت معرفی در این جا می‌گذارم. از کیفیت بد آن عذر می‌خواهم و امیدوارم که برای همه امکان تهیه‌ی نسخه‌ی اصل آن امکان‌پذیر باشد.
فایل را اینجا بارگذاری نماید[+]
اصلاح لينک: [+]

سینما از آن ماست!

2006-04-06T17:57:00.000+03:30

سینمای دیجیتال و دشمنان آن
" پراگماتیسم یعنی اینکه اول از همه گرفتار فیلمی که ساخته‌اید نشوید. فقط کار را انجام دهید، با هر منبع مالی قابل دسترس. من فقط یک قاعده می‌شناسم، باید استقلالم را حفظ کنم.
"وقتی یک فن‌آوری تازه ظهور می‌کند، اغلب ما شروع به طرح سوالات می‌کنیم. مانند: چون ویدئوی دیجیتال ارزان‌تر است آیا معیار هنری را تنزل نمی‌دهد؟ خیر ابداً. اختراع مداد منجر به نزول معیارهای ادبی نشد.
یسری نصرالله Yousri Nasrallah فیلم‌ساز مصری

به باور اسپار شات فیلم بیشترین تعین "فن‌شناختی Technology " را نسبت به دیگر هنرها را داراست و به همین دلیل یکی از ویژگی‌های خاص فیلم را این می‌داند که :

" برای آن که تعریفی پذیرفتنی از آن به دهیم نه تنها باید ماهیت اثر هنری را مشخص کنیم، بلکه باید ابزار دقیق تولید آن و تاثیر این ابزار را نیز روشن سازیم." ادامه مطلب را بخوانید »

قاصد روز‌های ابری، کی می‌رسد باران؟

2006-03-20T11:44:00.000+03:30

ارغوان، شاخه‌ی هم خونِ جدا مانده‌‌ی من!
آسمانِ تو چه رنگ است امروز؟
آفتابی ست هوا؟
یا گرفته ست هنوز؟
من در این گوشه كه از دنیا بیرون است،
آفتابی به سرم نیست.
از بهاران خبرم نیست.
هـ . ا. سایه

می‌بینی دارد بهار می‌رسد. می‌دانی که باید تازه شد و شوقی در قلبت احساس کنی . می‌فهمی طبیعت با تمام قوا در کار تحول و دیگر‌گون شدن است. و می‌نشینی و شکافتن آسمان را در پرواز پرندگان نظاره می‌کنی. اما در تو هیچ شوقی برای نو شدن و دیگرگونی نیست. در کنج این خانه‌ی ویران که از هر سویش صدای جنگ و خشونت و بیداد می‌رسد، آزادی حتا یک نفر شادی‌آور است. این بهار،با آزادی انسانی آغاز شد‌ که شش بهار، گل دادن درختان باغ را از دریچه‌ی کوچک زندان به نظاره نشسته است.

[به اکبر گنجی و همسرش]

دلاور خسته‌

آنگاه که جنگ‌آوران
با غریوی پیروزمند
بر سراشیب تپه غریو می‌کشیدند
من
سلاح و سپرم را فرو افکندم
و به خیل شکست‌خوردگان ِِ مغموم ِِ دشت
خیره شدم.
شمشیرهای شکفته در خون
از هر گوشه‌ای سر می‌کشید.
من
تنها بازمانده‌ای این نبرد بزرگم
که هیچ ظفرمندی ندارد.
در این گوشه
کنارِ رودی از خون
فرو رفتن خورشید را
خیره می‌نگرم،
به انتظاردیگربار
فراز آمدن‌ و
نوید صبحی دیگر آوردن.
[اسفند 84]

دیگر منتظر آمدنت نمی‌مانم!

2006-03-05T10:45:00.000+03:30

دوباره مرتکب شعر گفتن شدم و اینجا هم منتشرش می‌کنم. نمی‌دانم برای این شعر چقدر این نوشته‌ی پایین را که از بیضایی می‌آورم تحت تاثیر قرارم داده یا چقدر شعری از فروغ که نمی‌دانم کدام‌‌ش هم. بهرحال آن را اینجا می‌گذارم همراه با متن خوب بیضایی و یک طرح زیبا از "اردشیر رستمی" از کتاب "دیگ دودزده".
دیگر منتظر آمدنت نمی‌مانم

گفتی که می‌آیی و برایم بال خواهی آورد
تا بر تمام دریاها پرواز کنم
و برای همه‌ی گنجشک‌های گرسنه دانه بیاورم.
گفتی که می‌آیی و برای چشمه‌ی پایین دره
بوته‌های گل ‌سرخ می‌آوری تا بیهوده هرز نرود.
گفتی که می‌آیی
و هرگز سایه‌ی تو را در آستانه‌ی در ندیدیم
هنگامی که تیغ خورشید
شکوفه‌های باغ‌ را مثله می‌کرد.
تو که نیامدی
من تمام دریاها را گریه کردم
و همه‌ی گنجشک‌کان گرسنه را نان شدم.
نگران آمدنت نباش
که چشمه‌ی پایان دره هرز نمی‌رود
خشک شده است دیگر
[مثل گلوی من
مثل گریه‌هایم.]
و باغ‌ها،هرگز
آفتاب را، به سایه‌ها نمی‌بخشند.

اسفند 84

-----------------------------------------------------------------------
"می‌توانی زندگی ببخشی، می‌توانی مرگ. اینت بخشندگی دریاوار.
اینک موجی باش از مهر یا خشم و مرا فرو بر، آتشی باش، مرا با عشق ببخش و سوزان نسیمی شو، مرا به باد عشق به سپار...
ترا به نامی که هستی نامیدم؛ ای بانوی آب ای بانوی مهر ای بانوی شراب ای ساقی...
ما همه‌جا جشن می‌گیریم. همه‌جا آتش، همه‌جا آذین. در جشن ما پرنده‌های دنیا می‌خوانند. درختان باغ آسمان در نسیم شکوفه می‌ریزند و در جشن ما همه‌ی آهوان آزادند. رودها جاری نمی‌شوند مگر به سوی زمین‌های تشنه‌ی بکر. بیا، ما همه را در ضیافت خود مهمان می‌کنیم. ما همه‌ی گرسنگان را نان می‌دهیم. ما همه‌ی دنیا را سیر می‌کنیم. اینک این نگین من پاسخ بده بگو. "

["راه توفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی"بهرام بیضایی.]

من انسانم پس هستم!

2006-02-07T14:06:00.000+03:30

ژان پل سارتر در تشریح فلسفه‌ی اگزستانسیالیزم، انسان را موجودی توصیف می‌کند که در ذات خود دارای هیچ ماهیت مشخصی نیست و این "انتخاب" معطوف به "اراده‌" انسانی است که فرد را واجد یک "هویت" ویژه‌ و منحصر می‌کند.این اختیار در انتخاب آنچه که باید "باشد" مختص به یک خاصیت بشری است و هیچ موجود دیگری در این هستی قادر به ماهیت بخشی به وجود خود نیست مگر آنکه از قبل برای او تعیین شده و به صورت ثابتی به او منتقل و در وجود او نهاده شده باشد. اصالت وجودی انسان به او این امکان را می‌دهد تا از چنبره‌ی تکرار و ایستایی خود را برهاند و انسان‌های با ماهیت‌های مختلف، خویش را بنمایانند.
بهشت بر فراز برلین، اثر ویم وندرس از پیشروان سینمای جدید آلمان، ما را برای درک این مفهوم بزرگ انسانی، به جهان خارج از ادراک ما می‌برد که موجوداتی به نام فرشته در آن سیر می‌کنند و تنها بیننده‌ و ثبت‌کننده‌یِ منفعل کنش‌ها و رویدا‌دهای انسانی‌اند. یکنواختی و یک‌دستی دنیای این فرشتگان با حذف رنگ از تصاویری که از دیدگاه آنان به نمایش در می‌آید،اداراک فضا و احساسی که شخصیت‌ فرشته‌های فیلم از دنیا دارند، برای مخاطب فیلم بازمی‌نمایاند، و ما این خاکستریِ یک دست زندگی ملال‌انگیز فرشته‌ها را نظاره می‌کنیم.فرشتگانی که بر روی شانه‌ها و یا در کنار انسا‌ن‌ها تنها نظاره‌گر اعمال آنان‌اند و هیچ کنش یا واکنشی را نسبت به این اعمال نمی‌توانند از خود نشان دهند. آن‌گونه که دامیل درون ماشین به دوست فرشته‌ی دیگرش کاسیل می‌گوید، می‌خواهد که جهان را لمس کند. آری انسان جهان را آن‌گونه که خود می‌خواهد لمس می‌کند، زن و پسری جوان برای ماشینی که آن دو در آن با بی‌تفاوتی لم داده‌اند، ذوق می‌کنند و پیرمرد داستان‌نویس از روایتی که می‌کند برای صلح آزادی و انسان آروزی زندگی بهتری دارد، و نه مانند آن دو فرشته روایتی از آنچه می‌بیننده و ثبت می‌کنند بی‌هیچ تغییر و یا انگیزه‌ای.
آنچه انسان را به حرکت وامی‌دارد خود اوست، ولی فرشته بر اساس یک قانون از پیش تعیین شده در جهان عمل می‌کنند، قانونی که آن‌ها ننوشته‌اند. با هم بودن انسان‌ها بر اساس نیازی است که به با هم بودن در خود احساس می‌کنند! ما در طول فیلم با دنیای ذهنی انسان‌ها از طریق فرشته‌ها ارتباط داریم ولی از فرشته‌ها و درونیات آن‌ها چیزی نه می‌شنویم و نه می‌بینیم. دنیای درون انسانی آن‌قدر گسترده و متفاوت عمل می‌کند که ما هیچ آدمی را با دیگری همسان و یکی نمی‌پنداریم. در مقابل واکنش‌های یکسان و حرکات شبیه به هم فرشته‌ها تفاوتی را در میان آن‌ها نمایان نمی‌کند تا از دیگری جدایش کنیم، یک وظیفه و یک هدف دارند، دیدن و ثبت کردن. اما در جایی که انسان تصمیم به دیدن و تحلیل دارد نمی‌تواند به یک صورت ثابت پایبند باشد. دنیای انسان‌ها دنیای انگیزه‌ها و واکنش‌های است که در برابر جهان دارند. امیل دل‌بسته این دنیا می‌شود. هم اوست که در دورن‌اش دغدغه‌های انسانی جا می‌گیرد آن هم با اولین و شاید مهم‌ترین وزیباترین خصیصه‌ای بشری: عشق.
از این به بعد است که دنیای فیلم پر از رنگ‌های مختلف می‌شود. لباسی را که دامیل برای خود می‌خرد بر خلاف آن بارانی خاکستری و بی‌روح، بلوزی پر از رنگ‌های مختلف است. در تفکر شرقی و ایرانی کسانی چون مولانا بر این نکته که عشق چون اکسیری است که بر هر چه بزنند آن را از اصل‌ش قلب می‌کند و به چیز دیگری تبدیل می‌کند بسیار سخن رفته. این متفکر و عارف بر این عقیده است که وجه افتراق میان انسان و دیگر موجودات نه در نطق و عقل که در محبت است، و بر این باور است که جسم‌ آدمی با محبت است که "زنده" می‌شوند و جان می‌پذیرد:
از محبت مرده زنده می‌کنند
از محبت شاه بنده می‌کنند.
دامیلِ فرشته از جاوادنگی و بی‌زمانی فرشته‌گونه‌اش خسته شده و چیزی را در خود احساس می‌کند که قبلاً نداشت، "نیازی" را که تنها منحصر به او نیست ولی از همه‌ی تجربه‌های دیگرش جداست؛ نیاز به دوست داشتن و دوست‌داشته‌ شدن. در مونولوگ[تک‌گویی] آخر فیلم زن بندباز که دامیل دلباخته‌ی او گردیده چیزهایی را می‌گوید که شاید سوا‌ل‌های اساسی هر روزه‌ی هستی‌شناسانه‌ی ما انسان‌ها از خود و جهان پیرامون‌مان است، چرا این برادرم است و آن نیست، چرا ... و چراهای بسیاری دیگر،‌اما دیگر نوبت توست که حرکت کنی و بسازی آنچه را "تو" می‌خواهی. دامیل در یادداشت های‌ش می‌نویسد که: "من چیزی را درک کرده‌ام که هیچ فرشته‌ای نمی‌تواند آن را درک کند."
گفت زین پس از ملک پران شوم
آنچه اندر وهم نیاید،‌ آن شوم.

سنگ‌ستان سکوت

2006-01-31T09:36:00.000+03:30

میان کوه ایستاده‌ام
و پژواک سکوتی دهشتناک
در مغزم می‌پیچد.
سنگ را چنین طاقتی مگر باشد.

بیهوده در چه می‌نگرم
که هر ذره را در این خاک
نه جنبشی است
نه شوری .
سنگ را چنین طاقتی مگر باشد.

چنگال طوفان‌
می‌دراند قلب سبز جنگل را.
نه فریادی است
نه زجه‌ای حتا.
سنگ را چنین طاقتی مگر باشد.

و ستاره‌ها چه مغموم و خاموش
به دامان سیاهی می‌شکنند
نه اشکی است
نه آهی حتا.
سنگ را چنین طاقتی مگر باشد.

در این سنگ‌ستان سکوت
گلویم را با خنجر کدام فریاد
پاره کنم
که پژواک‌ش
دل هر ذره
هر درخت
هر ستاره را
بلرزاند
و طاقت از سنگ
بِرُباید.

در این سنگ‌ستان سکوت
به دامان کدام فریاد بیاوزیم
رخت سیاه ماداران سرزمینم را.

یازدهم بهمن هشتاد و چهار

تنها مردان می‌دانند و می‌توانند

2006-01-13T21:39:00.000+03:30

"پشت موفقیت هر مرد بزرگی، زنی ایستاده است". تقریباً این حرف یک مزاح تاریخی بیشتر نیست،‌چرا که همیشه در بسیاری از جوامع کهن و امروزی "زن" جایگاه انسانی شایسته خود را نداشته و ندارد؛ چه در نقش مادر، خواهر و یا همسر همیشه باید در خدمت مردان باشند. مردانی که تمام قدرت تولید، سرمایه، و ابزار تولید در دست آن‌هاست و تنها نقشی که در این نظام برای زنان متصور است، ابزاری‌ست برای بازتولید، زادن مردان و برآوردن نیازهای آن‌ها برای تولید.
فیلم "کافه ترانزیت" به کارگردانی و نویسندگی "کامبوزیا پرتوی" به مسئله‌ا‌ی ریشه‌دار و مکرر در جامعه‌ای ایران می‌پردازد؛ یعنی مسئله‌ی زنان در نظام پدرسالار. زنی که شوهرش می‌میرد و بر اساس عرف باید برای حفظ او در خانواده باید به همسری برادر شوهر خویش در بیاید. او که از این کار سر باز می‌زند و در پی استقلال اقتصادی است با مشکلات و سنگ‌اندازی خانوداه‌ی شوهرش و حتا عدم قبول خانواده‌ی خود برخورد می‌کند. شخصیت زن بیوه در این فیلم تمثال همه‌ی زنانی است که در این نظام فکری و فرهنگی زندگی می‌کنند. زنی که از هر سو مورد تهاجم و تعرض است. تمام تلاش مردهای که اطراف اویند برای تکریم او نیست که بیشتر تجاوزی است آشکار به اختیارات و حقوق او. مردهای جوانِ چشم‌چران را با بالا بردن دیوار و از چشم پنهان داشتن حریم خانه، دور نگه می‌دارد. ولی با مردهای که مجازند وارد این حریم شوند آن هم نه بر اساس حق بلکه بر اساس تکلیفی که در حق زن احساس می‌کنند چه کار باید کرد؟ این زن بیوه حتا از کمند تهمت و ظن زنان دیگر در امان نیست، و از همه بیشتر زنی که قرار است "هووی" او باشد. در حقیقت کل زنانی که در این فیلم هستند و نمونه‌واره‌ای از زنان در جامعه‌ی ایرانند، در معرض تجاوز و تضییع حقوق از سوی مردانند و گاه این دست از آستین خود این زن‌ها و بر علیه خودشان بیرون می‌آید. در گفت و گویی که میان دختر خاله‌ی برادر شوهر و زن می‌گذرد به این اشاره می‌شود که اگر نیت برادر شوهر سرپرستی و کمک به اقتصاد خانواده‌ی برادر و بچه‌هایش‌ است چرا این کار را بدونه ازدواج انجام نمی‌دهد؟ جواب آشکار این سوال این است که زن در مالکیت و حوزه‌ی خانه و خانواده‌ است که باید از مواهب اقتصادی و تکریم اجتماعی برخوردار گردد، غیر آن وصله‌ی ناجوری است که به این نظام فراگیر و منافع مردان لطمه وارد می‌کند. او حق ندارد از مهارتی که باید سال‌ها در خدمت مرد در درون خانه باشد، برای کسب درآمد و استقلال اقتصادی استفاده کند، اگر آشپز است باید در خانه باشد. زن حتا همان سنت اندورنی و بیرونی خانه را در کافه‌ی شوهر مرده‌اش که دوباره به چرخه‌ی "تولید" انداخته است را رعایت می‌کند. با این حال نتیجه‌ای کار برای مردان مهم است؛ زن باید در خانه باشد.
عنوان نمودن این موضوع در قالب فیلم ، مقالات نظری،ژورنالیستی و غیره آنقدر تکراری است که بازگو کردن آن شاید هیچ دلیلی نطلبد. اما منظرگاهی که پرتوی انتخاب کرده به ورطه‌ی تکرار نغلتیده و دچار احساسی‌گری و یا شعارزدگی نمی‌شود. همه فیلم را شاید در این دیالوگ مادر شوهر می‌توان خلاصه کرد: تنها مردان می‌دانند چه کار باید بکنند.
رفتار مردان نسبت به زنان و بازنمود آن در فیلم‌های ایرانی را به صورت واقعی و قابل اعتنا در معدودی از فلیم‌های سینماگران جدی ما باید جستجو کرد. شاید فیلم دیراه جعفر پناهی از این نظر شاخص باشد ولی در "باد ما را خواهد برد" عباس کیارستمی با ظرافت تمام تصویری از روابط حاکم بر نظام پدرسالار یک جامعه‌ی روستایی را به دست داده است و در فیلم ده به صورتی آشکار و صریح مسائل زنان شهری را در جامعه‌ی ایرانی می‌شکافد، و این برای کارگردانی که سال‌ها حتا از نشان دادن زن‌ها در فیلم‌های‌ش به طور شاخص پرهیز کرده با این استدلال که بخاطر احترامی است که برای آن‌ها قایل است ـ (و شاید هم ترس از آن‌ها!!) ـ قابل اعتنا است. اما پرتویی که شهری حاشیه‌ای را برای داستان خود برگزیده، با شخصیت‌پردازی عالی و ساختارمند در مجموعه‌ی از رویدادهای که برای زن بیوه اتفاق می‌افتد؛ شکلی از داستان‌گویی با پویندهای ظریف و ساده و در عین حال پیچیده‌ و تودرتو به وجود آورده که می‌تواند بستر داستان‌های فرعیِ دیگری در درون جهان فیلم و حتا خارج از جهان داستانی فیلم ،در ذهن تماشاگر، واقع گردند. میزان‌ْ‌سن‌های حساب‌شده و هوشمندانه‌ی فیلم مخاطب را با آنچه که باید با آن درگیر شود همراه می‌کند یا بهتر است بگویم به آن معنایی که بایداز فیلم درک کند توجه می‌دهد، به خوبی عمل می‌کند. جایی که برادر شوهر کوچک‌تر که نمونه‌واره‌ا‌ی(تیپ) از مرد جوان لمپن مسلک و بی‌منطق است، به مرد راننده‌ی خارجی که به بیوه‌ی برادرشان دل‌بسته‌ است، حمله‌ور می‌شود، دوربین تنها پاهای آن‌ها و له کردن عروسکی که مرد راننده برای دختربچه‌ی زن هدیه آورده را نشان می‌دهد یا در همین صحنه قطع می‌شود بر روی زن که در آشپزخانه به صدای زد و خورد برادر شوهر و معشوق‌ش گوش می‌دهد. نشان دادن واکنش زن نسبت به این رویداد که در خارج از قاب در حال روی دادن است همه‌ی اظطرابی را که شخصیت زن دارد به بیننده انتقال می‌دهد و بیننده را نسبت به واکنش بعدی زن حساس می‌کند. مخاطب سعی می‌کند که حدس بزند زن چه واکنشی خواهد داشت.در پلانی که در غروبی زیبا و در کنار یک تخت، زن را می‌بینیم تنها نشسته و مرد راننده به او نزدیک می‌شود. این صحنه را به نظرم اگر محدودیت‌های سانسور ایران هم نبود از این قشنگ‌تر نمی‌شد تصویر کرد. مرد که در کنار زن می‌نشیند و زن به او لبخند می‌زند، همه‌ی ماجرای که از آن به بعد بین این دو نفر می‌گذرد را مخاطب در ذخن خود بازمی‌آفریند، گاهی محدودیت(سانسور) هم خوب از کار درمی‌آید برای فیلم‌ها!!
اما زیباترین صحنه‌ای که می‌توان از لحاظ تصویری چکیده این فیلم دانست، جایی است که زن مشغول بالا بردن ارتفاع دیوار حیاط است تا هم از چشم‌چرانی مردان بیرون خانه رهایی یابد هم از آزار و طعنه‌ی خویشاوندان زن و مردش.مبارزه‌ی سرسختانه‌ی زن با دنیای مردان آن هم دنیای که حق فقط با مردان است در سکانس آخر از دورنمایی به تصویر کشیده می‌شود که زن در حال اجاره‌ی کافه‌ا‌ی است که درست مقابل رستوان برادر شوهرش است. مرد با کنجکاوی تمام در این سوی جاده نظاره‌گر است و صدای زن که در حال صحبت با صاحب کافه است تا آن را اجاره کند. به جز این صدا ما چیز دیگری از زن نمی‌بینیم اما سماجت مرد و سرک کشیدن و بی‌قراری او برای سر در آوردن از کار زن در نماهای نزدیک‌ تصویر شده است. در واقع در دنیای مردان اگر صدای زنان هم به گوش برسد همیشه بر روی تصویر مردانی است که قدرت و ابزار اعمال آن را در دست دارند شنیده می‌شود؛ مردانی که تنها آن‌ها هستند که می‌دانند و می‌توانند چه باید بکنند.

می‌توانست فردا نباشد!

2006-01-02T18:19:00.000+03:30

امروز هم‌زمان با ویرایش این مطلب فیلم "کافه ترانزیت" را از کامبوزیا پرتوی دیدم. تنها چیزی که الان می‌گم اینه که حتما فیلم را ببنید تا روی پرده است غیر از این فرصت دیدن یک "سینمای خوب" را از دست داده‌اید. فیلم‌نامه و کارگردانی قابل قبولی دارد اگر فوق‌العاده نباشد. پرتویی خوب می‌نویسد و خوب سینما را می‌شناسد.
---------------------------------------------------------------

سال‌های پیش داستانِ کوتاه آمریکایی رو خواندم که الان زیاد یادم نیست که مال کی بوده ولی به این داستان جدی کلی خندیدم!. داستان مردی بود که با عجله از خواب بیدار می‌شه تند تند خودش را جمع می‌کند و ... خلاصه با شتابی سر سام‌آور خودش را به اداره‌اش می‌رساند و صاف پشت میز کارش می‌نشیند و روزنامه‌ای از کشویی میز در می‌آورد و مشغول خواندن آن می‌شود.این همه عجله برای همین! .چقدر از ما از این روال دوریم. هر روز صبح، هر شب هر ساعت همان کارهایی را که هر روز صبح، هر شب و هر ساعت انجام می‌دهیم، تکرار می‌کنیم. در واقع ما هر روز در یک روز زندگی می‌کنیم: "امروز"ی که فردای ندارد!
فیلم این هفته‌ی کانال چهار تلویزیون ایران فیلم "گراندهاک " به کارگردانی هرولد رامیس بود. داستان این فیلم درباره‌ی یک گزراش‌گر آب و هوای تلویزیونی به نام "Phill Conerse" بود که برای ثبت گزارشی در مورد مراسم روز دوم فوریه که در آن موش خرمای با اسم "Phill" پیش‌بینی هوایی خودش را اعلام می‌کند!به شهر دیگری مامور می‌شود. فیل کانرز که شغل‌ش را برای یک روز هم نمی‌تواند رها کند و حتا نمی‌تواند فکرش را بکند که بعد از مراسم به موقع نرسد و برنامه‌اش را یکی از همکاران‌ش اجرا کند از این سفر راضی به نظر نمی‌رسد و از تکرار هر ساله‌ی آن می‌نالد. خودخواهی او و اظهار اینکه انسان با استعدادی است تهییه‌کننده و تصویربرادر همراه‌ش را به تعجب می اندازد.فیل کانرز خود را در اوج می‌بیند، در جایگاهی تثبیت‌شده و مطمئن، و همین او را از احساس به تغییر در وضع موجودش و بیشتر توجه کردن به خود و آنچه در اطراف‌ش می‌گذرد باز می‌دارد. همان احساسی که بیشتر ما نسبت به خود، شغل و دانش و عواطف‌مان داریم. تنها چیزی که ما را می‌ترساند تغییر در این وضعیت ثابت است. وضعیت ویژه‌ای که در داستان این فیلم برای فیل کانرز رخ می‌دهد این است که زندگی او در یک روز ثابت می‌ماند، یعنی در دوم فوریه. تکرار و تکرار هر روزه‌ی وقایعی که از فرط تکرار تمام روند آن را حفظ شده او را به فکر می‌اندازد که در این وضعیت‌ تغییری ایجاد کند. مگر زندگی او قبلاً هم به همین روال پیش نمی‌رفت؟ آگاهی از گذشت زمان در این فیلم تنها با تقویم است که معنا پیدا می‌کند، همان وسیله‌ای که هر روز به ما یادآور می‌شود که امروز، فردا است!، اما بسیاری از رفتارها و روابط و عواطف ما آنقدر تکراری است که می‌توانست فردا همان دیروز باشد بی‌هیچ تغییری یا بهتر است بگویم که فردایی وجود نداشته باشد. فیل کانرز پیش‌گوی وضعیت آب و هوا، اکنون می‌تواند همه‌ی کارهای خودش و دیگران را پیش‌بینی کند. هیچ چیز غیر قابل منتظره‌ی برایش رخ نمی‌دهد. همه را تقریباً می‌شناسد. تمام رفتارهای که رخ می‌دهد در حد لحظه و ثانیه از زمان وقوع آن خبر دارد و ... چه زندگی ملال‌آوری. زندگی هر روزه‌ی او که اکنون با گیر افتادند در یک روز مشخص، این تکرارها معنی یافته و به وجود آن آگاهی پیدا نموده است. شاید ریشه‌ی بسیاری از روی آوردن انسان‌ها به کارهای عجیب و در اصل و پوچ و بی‌فایده در واکنشی که کانرز به این یکنواختی زندگی‌اش نشان می‌دهد، نهفته باشد. کانرز دست به کارهای عجیبی چون زیر پاگذاشتن قوانین اجتماعی، پرخوری! خودکشی، با لباس خواب ظاهر شدن در انظار حتا دزدی می‌زند. او که در همان روز زندگی می‌کند و فردایی را برای خود متصور نیست از این کارها هیچ ابایی ندارد و راستی چرا ابا داشته باشد مگر فرقی هم می‌کند برای زندگی بی‌فردایی او. اما هنگامی که عشق خانم تهیه‌کننده در قلب کانرز جا می‌گیرد، سعی می‌کند تا با کارهای‌ش او را شگفت‌زده کند. هر چه را او دست دارد انجام دهد، از زندگی‌ش سر دربیاورد، غذاها، لباس‌ها، و حتا خانه‌ای که مورد علاقه‌ی او را بفهمد و از این طریق به او نزدیک شود.اما خانم تهیه‌کننده از این کار او هیچ خوشش نمی‌آید!. انگیزه‌ی خوبی برای تغییر وضعیت شخصیت در داستان گنجانده شده. انگیزه‌ی که در تمام داستان‌ها و قصه‌ها برای تحول یک شخصیت شاید بهانه‌ی کوچک اما تاثیرگذاری باشد همین عاشقی است. در داستان این فیلم هم به خوبی از این عامل انسانیِ ریشه‌دار روانی و عاطفی ـ که نقش بزرگی در زندگی انسان‌ها دارد ـ برای حرکت از وضع موجود ملال‌آور و تکراری کانرز به سوی رفتار و زندگی مطلوب‌تر، استفاده شده.حال شما عشق را یک انگیزه از هزار انگیزه‌ای بگیرد که آدم می‌تواند برای خود دست و پا کند تا هر روزش را نو کند،"ما در زندگی چیزی بهمان ثابت نمی‌شود، بلکه همیشه به چیزی باور می‌کنیم که به آن قانع می‌شویم"*
ما کانرز را دیگر نه خودخواه و خودبین که آدمی می‌بینم که همه را می‌بیند، به گدایی سر چهارراه کمک می‌کند، صمیمانه‌تر با خانم هتل‌دار برخورد می‌کند. با دوست بیمه‌ای نچسب و کنه‌اش با محبت روبرو می‌شود و با خانم تهیه کننده صادقانه رفتار می‌کند. شاید این رفتارهای ایده‌آل و اخلاق‌گرایانه برای شخصیتی که به ما شناسانده شده تنها با این انگیزه که عاشق شده کمی قابل باور نباشد که این را هم با منطق کمدی می‌توان چشم‌پوشی کرد. اما به باور خود من انگیزه‌های که انسان‌ها را وادار به حرکت می‌کنند به بزرگی و کوچکی آن‌ها بستگی ندارد به اهمیتی که آن آدم برای آن انگیزه و هدف‌ش قایل می‌شود بر می‌گردد. برای کانرز میان‌سال عشق یک امر بسیار جدی است و اهمیت آن برای او بیشتر از یک جوان نوزده ساله‌ است، فکر کنم که این دیگر توضحی لازم نداشته باشد.
در کل آخر این فیلم همان رویایی آمریکایی همیشگی است، مرد خوب، زن خوب و یک خانواده‌ی خوب. بهرحال فکر کنم آمریکایی‌های تصمیم گرفته‌اند که نیمه‌ی پر لیوان را ببیند همان چیزی که در مشروب خوری مردی با نشان دادن یک لیوان نیمه‌پر به کانرز می‌گوید: "بعضیا نیمه‌ی پر این لیوان را می‌بینند، بعضیا نصفه‌ی خالی‌شو". هنگامی که کانرز همه چیز را به خانم تهیه‌کننده می‌گوید، خانم تهیه‌کننده شب را پیش او می‌ماند یعنی می‌خوابد(اینجا سانسور می‌شود شرمنده!) و هنگامی که روز می‌شود ... دست خانم تهیه‌کننده صدای رادیو را که اعلام می‌کند سوم فوریه است ،ا خاموش می‌کند. کانرز از پنجره به بیرون نگاه می‌کند و همه جا را سفید پوش می‌بیند و فریاد می‌زند:"امروز، فرداست".

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
*از رمان "نام‌ها و سایه‌ها" محمد رحیم اخوت(نقل به مضمون)

تا صبح

2005-12-10T08:03:00.000+03:30

این داستان را خیلی وقت پیش بدونه هیچ ویرایشی برای چند نفر فرستادم. الان که نگاش می‌کنم فکر می‌کنم که نباید هیچ داستانی را بدونه ویرایش اولیه حتا برای دوستانت هم بفرستی. حالا هم که چند بار بازبینی‌ش کردم زیاد راضی کننده نیست ولی اینجا می‌زارم تا نظر شما رو هم درباره‌ش بدانم. بهم کمک خواهد کرد تا کاستی‌هاش رو زود‌تر پیدا کنم. اگر لطف کرده و با دقت و تحمل داستان را بخوانید و نظرتان را بگوید، بی‌نهایت خوشحالم خواهم شد.
***
تا صبح

خواستم به پهلوی چپم غلتی بزنم. کمرم کز کز می‌کرد، انگاری سوزن فرو می‌کردن تو پوستم.سرد بود. کتمو تا رو چشام کشیدم بالا و ژاکتم رو پیچدیم دور گردنم. لعنت به تو با این دهن لقیت. حالا نمی‌گفتی من می‌مونم پیشش کم می‌شد ازت. فکر می‌کنی خیلی کار بزرگی کردی حتمن. دامادش که قرار بود بمونه پیشش تا دید من گفتم من می‌مونم گل از گل‌ش شگفت و سرشو کج کرد و با زرنگی تمام گفت: چه اشکالی داره خواهش می‌کنم حالا که دوست دارین مانع نمیشیم. با اون چشمای موذی‌ش دلم می‌‌خواست یه مشت بزنم زیر چونه‌ش. این تخت لعنتی هم که این قد سفته که تصور اینکه خوابی در کار باشه برام محاله. تا صبح باید پهلو به پهلو می‌شدم. پیرمردم که بعد از اینکه گذاشت رفت تو راهرو و خودش رو خیس کرد فعلاً خوابیده. کثافت زده بود به در و دیوار بخش. پرستار‌ یقه‌ی منو چسبید و با غیض گفت: تو همراشی. گفتم: آره. گفت: خب پاکش کن. داشتم شاخ در می‌آوردم. گفتم: چی رو باید پاک کنم. همین جوری که داشت یه کف‌شور دستم می داد گفت: این کثافت‌کاری مریضتو. گفتم: این کار من نیست.برگشت و گفت: حتمن کار منه؟ کمی من‌من کردم و گفتم:فکر نکنم کار منم باشه‌،من فقط... حرف‌مو قطع کرد و در حالیکه ازم دور می‌شد گفت: نمی دونم تو همراشی، نباید می‌ذاشتی این کارو بکنه. داشت عقم می‌گرفت. چه بویی می‌داد. کف رو که پاک کردم هر کار کردم نتونستم دست به شلوار خیس پیرمرد بزنم. دست‌شو گرفتم و خوابوندمش رو تخت‌و پتو رو کشیدم روش. با اون چشمای بهت‌زده و بی‌‌حرکت‌ش تو چشام زل‌ زد. ‌می‌دونستم اگه می‌تونست حرف بزنه صدتا فُش بارم می‌کرد. تند رومو برگردوندم. کتم رو بیشتر رو سرم کشیدم. این پرستار لعنتی هم تنها کاری که کرد، یه مشت قرص خواب‌ بود که ریخت تو حلق پیرمرد. گفتم: نمیشه یه پتویی، ملحفه‌ای بدین بکشم روم دارم یخ می‌زنم گفت: نه آقا به مریضا پتو میدیم، همراهاشون باید خودشون بیارن. هه! فکر می‌کنه ما سالمیم همه‌مون مریضیم. فن‌کویلو یه بار دزدکی روشن کردم. مریض بغلی پیرمرد چیزی نمونده بود خفه بشه. تنگی نفس داشت. خودمو زدم به خواب. بعد از اینکه اکسیژن‌شو گذاشت و کمی حال‌ش جا اومد صدام زد: جاوون! پاشو این خفه‌کنو خاموش کن.
دیگه مطمئن بودم خوابی در کار نیست. چشام رو باز کردم و دور اتاق سرد و یه دست سفید چرخوندم. برا چیزی می‌گشتم که دست‌کمش بهش نیگا کنم و سرما از یادم بره. هیچی نبود. هم‌جا یه دست سفید. این قد سفید که داشت حالم ازش بهم می‌خورد. صدای خس خس سینه‌ی مریض بغلی هم که مث برس سیمی مغزم رو می‌سابید. پیرمرد یه تکونی به خودش داد. با اون همه قرص خیالم راحت بود که تا صبح از جاش بلند نمیشه از اون به بعدشم من از این جا خلاص شده بودم. ولی نه انگار.بلند شد. رو تخت نشست. گوشام داغ شده بود. این تخت لعنتی رو تا صبح تحمل می‌کردم به شرط اینکه پیرمرد باز دراز بکشه. از زیر کت زل زدم بهش. تکون نمی‌خوردم. منتظر بودم که دوباره دراز بکشه.از تخت اومد پایین. با یه خیز سریع خودمو رسوندم بهش. دست‌شو گرفتم و گفتم: دستشویی داری. مث یه خواب‌گرد با چشای باز به روبروش خیره شده بود. پلک‌هاش کوچیک‌ترین تکونی نمی‌خورد. دست‌شو از دستم جدا کرد و رفت تو راهرو. یاد پرستاره و کف‌شوره افتادم. محکم دستا‌شو گرفتم و کشیدم تو اتاق. بی‌فایده بود. خیلی محکم سرجاش وایساده بود و تکون نمی‌خورد. التماس‌ش کردم ـ‌التماس از کثافت شستن بهتر بودـ راه افتاد و رفت به سمت ته راهرو. تنها کاری که به فکرم رسید، دویدم سمت اتاق پرستارها. تلویزیون روشن بود و کسی اونجا نبود. سرم رو که بر گردوندم دیدم پیرمرد داره از بخش میره بیرون. دویدم دنبال‌ش و محکم دستاشو چسپیدم. هر چی زور داشتم جمع کردم و کشیدم‌ش تو بخش. اما پیرمرد انگار یه نیروی خارق‌العاده پیدا کرده بود. برگشت. چنان با اون چشمای پر از خونش بهم نیگا کرد که تمام غضلاتم سست شد. بازوش رو با چنان قدرتی از دستام رها کرد که مطمئن شدم که دیگه تنهایی حریف‌ش نمیشم. برگشتم سمت اتاق پرستارها. لعنت بهشون! خوب به حال مریضا میرسن. همه‌ی اتاق‌ها رو سر زدم. داد زدم. ولی انگار همه مرده باشن. تو بد دردسری افتاده بودم. دویدم دنبال پیرمرد. از پله‌ها پایین رفتم و دیدم‌ داره از در خروجی میره تو حیاط. پیرمرد رفت تو حیاط. منم رفتم. چاره‌ی نداشتم جز اینکه دنبال‌ش راه بیافتم. از کنار درختای بلند کاج رد شدیم. آروم قدم بر می‌داشت، آروم و محکم.رسیدم کنار یه حوض بزرگ. صدای جیر جیرک‌ها تو فضای سرد و تاریک بیمارستان پیچیده بود. کنار حوض وایستاد و زل زد به ته حوض. همه‌ی صداها قطع شد. خواستم برگردم و فرار کنم، اما توان قدم از قدم برداشتن رو نداشتم، به زمین چسپیده بودم. خیره شدم به پیرمرد. برگشت و با سر اشاره کرد که بهش نزدیک‌‌تر بشم. تمام تنم می‌لزرید. رفتم و کنارش ایستادم. با دست به داخل آب اشاره کرد.انگار با مشت کوبیدن روی قفسه‌ی سینه‌م. نفسم بالا نمی‌اومد.از کف حوض هزار جفت چشم که برق می‌زدن بهم خیره شده بودند. داشتم از حال می‌رفتم. پیش خودم گفتم؛ دارم خواب می‌بینم، آره یه کابوسه حتماً. پیرمرد دوباره به داخل آب اشاره کرد و گفت: دارن صدات می‌زنن. خشکم زد. باز گفت: برو! دارن صدات می‌زنن. یه چیزی انگار از تو قلبم پرید تا فرق سرم و شروع کردن به تیر کشیدن. گلوم خشک خشک شد. نفسم به شماره افتاد. با صدای که به غرغر می‌ماند گفتم: مممن کُج..ا ..ای..نا... چشمای پیرمرد یه پارچه خون شده بود و برق می‌زد. عین چشمای کف حوض. به طرفم اومد. خشکم زد. نمی‌تونستم قدم از قدم بر دارم. دست انداخت دور گردنم.نمی‌تونستم خودم رو جدا کنم. کشیدم تا لبه‌ی حوض.آن هزار جفت چشم هزار دست شدند و از آب زدند بیرون.پیرمرد با یه تکون پرتم کرد وسط اون دست‌ها. صدای فرو رفتن و سکوت آب من رو در بر گرفت.

***

همه جا یه دست سفید بود این قد سفید که داشت حالم ازش بهم می‌خورد. خواستم رو پهلوی چپم غلتی بزنم. ولی انگار یه چیزی مانعم می‌شد، یا چیزی نبود.هر چی بود خشک شده بودم. اصلاً کنترل بدنم دست خودم نبود. چیکار میشه کرد. تا صبح باید رو این تخت سفت دوام بیارم. تا صبح.

بروم تا سر کوه، بدوم تا ته دشت

2005-11-22T20:50:00.000+03:30

دیروز فرصتی دست داد تا با پدر و دوستان‌ش سری به روستای که در سال‌های جوانی‌شان را آنجا گذرانده بودند بزنیم. من کنار یکی از دوست‌های پدرم نشسته بودم و او همه‌ی تپه‌ها و دره‌ها را بهم نشان می‌داد و اسم‌هایشان را برایم می‌گفت. بعد از مدت‌ها که روستا نرفته بودم از دیدن دشت‌های وسیع و تپه‌های زیبا احساس آرامشی کردم که روزها و سال‌ها از آن دور بودم. این شهری هم که درش زندگی می‌کنم زیاد درندشت نشده مث تهران ولی باز همان خستگی و تن‌فرسودگی را به همراه دارد. بهرحال چندتایی عکس گرفتم که این جا بگذارم و حداقل‌ش این است که چند خواننده‌ها‌ی گه‌گاهی این خانه را در لذت دیدن این مناظر شریک کنم. به راستی که دیدن آن‌ها به تنهایی زجرآور است. شما را مهمان سکوت و ستاره‌ی روستا می‌کنم.
اینجا ببینید:[+] [+] [+] [+]

درک فیلم

2005-11-11T11:28:00.000+03:30

این سطور تخلیص بخشی از کتاب "پدیدارشناسی و سینما. آلن کازه‌بیه. ترجمه‌ی علاءالدین طباطبایی" می‌باشد. این روزها به دلیل گرفتار‌ی‌های زیاد نمی‌توانم مطلبی برای اینجا بنویسم. امیداورم که مورد استفاده قرار بگیرد.
----------------------------------------------------------------------------

درک اینکه فیلم‌ها چگونه تماشاگران خود را در موقعیت ایدئولوژیک خاصی قرار می‌دهند (مثلاً آن‌ها را به تبعیت از نظام سرمایه‌داری وا می‌دارند) مستلزم این است که از فیلم به عنوان یک شیء، خارج شویم و از بیرون به برسی خواص آن و مناسبات میان آن خواص بپردازیم. بنابراین به وجه نمی‌توانیم توان قراردادن تماشاگر در یک موقعیت خاص را به چیزی جز فیلم نسبت دهیم. همان‌طور که توان حل شدن در آب از خواص وجود قند است، توان به خلاقیت وادشتن و یا به انفعال کشیدن تماشاگر نیز از خواص فیلم است.
ارتباط نقادانه یعنی عملی که منتقدان از طریق نگارش نقد برای خوانندگان به ایجاد آن دست می‌زنند، مستلزم استفاده از همه‌ی مهارت‌های ارتباطی است که در دسترس منتقدان قرار دارد تا از رهگذر آن‌ها خوانندگان را به درک نکاتی رهنمون شوند که خودشان از فیلم دریافته‌اند. منتقدان با استفاده از توصیف‌های روشن و استعارات و تشبیهات و مانند آن‌ها به خوانندگان امکان می‌دهند که درباره‌ی فیلم به همان درک و فهمی نائل آیند که خودشان نایل آمده‌اند، مثلاً دریابند که در فیلم گسیختگی زمانی و مکانی وجود دارد. آرنولد ایزنبرگ درباره‌ی ارتباط نقادانه چنین می‌گوید: « خواندن نقد کاری بی‌روح و بیهوده است، مگر اینکه در حضور اثر هنری صورت پذیرد. خواه حضور آن مستقیم باشد خواه به صورت خاطره‌ای روشن.»

" ذهن دیگر همچون خزانه‌ای تصورنمی‌شود که منتظر باشد اشیاء قیمتی در آن بگذارند؛ اکنون ذهن خلاق و آفریننده تصور می‌شود... دیگر آن تصور کهن که خواننده را مصرف‌کننده می‌دانست فرو نشسته است.»

چنان که می‌دانیم در واژگان نقد فیلم متن(Text) اصطلاحی متداول است. هدف از کار برد این واژه در نقد فیلم این است که نشان دهند میان شرایطی که تحت آن خواننده‌ی ادبیات به درک اثر ادبی می‌پردازد و شرایطی که تماشاگر فیلم را درک می‌کند تشابهی وجود دارد. در گذشته گمان می‌رفت که خواننده‌ی متن ادبی در نخستین گام با نشانه‌ها(کلمات) سروکار دارد و پس از آن به تجسم اشیاء رهنمون می‌شود؛ و در مقابل تماشاگر فیلم بی‌واسطه به درک اشیاء می‌پردازد ( به بیان دیگر، تماشاگر فیلم ادراک‌کننده‌ی مستقیم است). اما اینک با توجه به الگوی تعبییر‌گرایه‌ای که بر نظریه‌پردازی درباره‌ی تجربه‌ی سینمایی حاکم است گمان می‌رود که فرایند ادراک ادبیات و فیلم از بسیاری جهات شبیه به هم است. در هر دو مورد ادراک‌کنندگان با نشانه‌های روبرو می‌شوند که باید از طریق خوانش آن‌ها را رمزگشایی کنند(این نشانه‌ها در سینما عبارت‌اند از تصویر و صدا) در اینجاست که مفهوم متن مطرح می‌شود: متن چیزی است که از رهگذر تعامل میان سه نوع فعالیت ذهنی تماشاگر، یعنی تشخیص نشانه‌ها و رمزگشایی و ساختن معنا به وجود می‌آید.
تردیدی نیست که منتقدان ممکن است روابطی را در یک فیلم کشف کنند که فیلم‌ساز در فرایند خلق اثر آن‌ها را اصلا مدنظر نداشته است. بنابراین لازم نیست که مشخص کنیم آیا باید مقصود مؤلف را جایگاهی بدانیم که معنای فیلم از آن سرچشمه می‌گیرد و یا اینکه باید فعالیت منتقد در امر ساختن متن را منبع قضاوت نقادانه به شمار آوریم. خواص یک فیلم خواه خواص پدیداری و خواه خواص وجودی، به هر طریقی که به درون آن راه یافته باشند، در هر حال در فیلم تنیده شده‌اند و باید کشف شوند؛ و البته آن‌ها را تماشاگرانی کشف می‌کنند که کارآموز و خلاق باشند و بتوانند با توسل به شهود... فرایند کشف خواص فیلم را با موفقیت طی کنند. اما این ادعا که تماشاگر خواص فیلم را نمی‌آفریند، بلکه کشف می‌کند، به هیچ‌وجه به این معنا نیست که هر فیلمی تنها یک تعبیر دارد و یا اینکه قضاوت درباره‌ی تعابیر فیلم مصون از اشتباه است. هر فیلمی ممکن است تعابیری بسیاری را بر بتابد و منتقدان خلاق نیز ممکن است درباره‌ی ماهیت خواص این یا آن فیلم اختلاف نظر داشته باشند. اینکه بر اساس الگوی واقع‌گرایانه، قضاوت درباره‌ی معنا و بازنمایی‌ای یک فیلم همواره در معرض خطا قرار دارد، از نقاط قوت این الگو به شمار می‌آید. آیا ما نباید از الگوی ثمر‌بخش که تعابیر منتقدان را خطا‌پذیر می‌داند استقبال کنیم؟

آن سوی دیوار جاده‌ای است!

2005-11-04T10:14:00.000+03:30

بخشی از دیالوگ‌های گلتن در نمایشنامه‌ی "پرده‌خانه" از بهرام بیضایی:
گلتن : بگذار همه‌ با ‌آنچه می‌گذرد روبه‌رو شویم
باید جهانی را دریابم که مادرم تجربه کرد.
بدانم این سرنوشت که دارم چگونه به من رسید.
می‌خواهم جهانی را تنفس کنم که در آن
چهار فصل را رایگان به تو می‌بخشند
جهانی که شادی‌اش را از اندوه مطربان دارد.
می‌خواهم برای فرزندی که شاید روزی به دنیا بیاورم کاری بکنم
فرزندی می‌خواهم نه ستمگر باشد نه ستمکش
فرزندی که در برابر هر گریه‌ای که سر می‌دهد ده بار می‌خندد.
...
برویم دنیا ستم او را تاب آورد
رهایی ما از ستم را آیا طاقت می‌آورد؟
شما کوچک‌تنان، اگر روح‌بزرگ دارید
در این قفس زندانی‌اش نکنید.
و شما خواجگان
اگر روزی به راستی مرد بوده‌اید در راه شوید
و شما خانم‌ها اگر به فهرستی از جیره‌خواران که درآیند
راضی نیستید، راه به روی‌تان باز است
زودتر صندل زندگیت را بخر
ما را بیرون ببر از این در!
و شما که این جا با تردید خویش می‌مانید
سپارشنامه‌ای را بخوانید که می‌گوید:
با مرگ او زنان و بندگان‌ش گردن زده می‌شوند
[پاره می‌کند] هر کس خواست بماند
آن که نخواست بگریزد.
آن سوی دیوار جاده‌ای است
حتا اگر شب باشد.

قمری من!

2005-10-28T13:05:00.000+03:30

ترانه‌ زیر از فیلم " با او حرف بزن Talk To Her" پدرو آلمودوار
است.عنوان‌ش از من است چون از خود فیلم آن را گرفتم و عنوان اصلی آن را نمی‌دانم.
در فرصتی در مورد خود فیلم هم خواهم نوشت.

My dove

People say that at night

He would spend his time weeping

People say that he didn't eat

He would spend his time drinking

People swear that the very heavens

Shudder to hear his lamenting

How he suffered for her.

Even on his deathbad

He was calling for her

Ay,Ay,Ay, how he song

Ay,Ay,Ay, how he sighed

Ay,Ay,Ay, how he song.

He was flying

Of mortal passion

A sad dove

goes early in the morning to sing

to the lonely little house

whose doors li wide open.

People swear that the dove

is none other than his soul

which is still waiting for her

waiting for the poor girl

to come back…

Cu Cu rrucu cu…

My dove

Cu Cu rrucu cu…

don't cry

Stones can never know,…

My dove

Can never know

What love is.

قمری من

مردم می‌گویند در شب‌

وقت‌اش را با گریه‌کردن می‌گذراند

و می‌گویند که هیچ نمی‌خورد

و با نوشیدن وقت‌اش را می‌گذراند.

مردم قسم می‌خورند که خیلی از قدیسین

از شنیدن ضجه‌هایش

که چگونه زجر می‌کشید برای او

به لرزه افتاده‌اند.

حتا در بستر مرگ‌ش

صدا می‌زد او را:

آی آی آی، آن‌گونه که او آواز می‌خواند،

آی آی آی، آن‌گونه که او آه می‌کشید،

آی آی آی، آن‌گونه که او آواز می‌خواند.

از مصیبت مرگ‌بارش

پر پر می‌زد.

یک قمری غمگین

صبح زود آمده بود و آواز می‌خواند

در آن خانه‌ی کوچکِ بی‌کس

که کسی تمام پنجره‌هایش را باز کرده بود.

مردم قسم می‌خوردند که قمری

چیزی جز روح او نیست

که هنوز به انتظارش ایستاده است

منتظر آن دختر بی‌نوا

تا برگردد...

کوکو رو کو کو

قمری من

کوکو رو کو کو

گریه مکن.

سنگ‌ها هرگز نمی‌فهمند...

قمری من،

هرگز نمی‌توانند بفهمند

که عشق چیست.

قهرمانْ "ما"

2005-10-23T09:03:00.000+03:30

خیلی‌ها فیلم‌های علمی ـ تخیلی را ژانری عامه‌گرا و غیر جدی می‌دانند. سرگرمیی که در دست مردان هالیوود به یکی از پول‌سازترین ژانرها تبدیل شده.
بهتر نیست از این جا شروع کنیم که اساساً علمی تخیلی در سینما به چه ژانری اطلاق می‌شود؟ بعضی اظهارنظرهای منتقدان را می‌آورم هر چند به نظر شوخی می‌آیند: ادوارد جیمز می‌گوید:"علمی تخیلی همان چیزی است که با عنوان علمی تخیلی در بازار خرید و فروش می‌شود."* دامون نایت هم می‌گوید:"علمی تخیلی همان چیزی است که وقتی این اصطلاح را می‌گوییم، منظورمان است." و نورمن سپینرید توضیح می‌هد:"علمی تخیلی همان چیزی است که به عنوان علمی تخیلی منتشر می‌شود." کمی مضحک به نظر می‌رسد ولی باور کنید تعاریف سرراست و دقیقی هستند! . این ژانری نیست که تازه کشف شده باشد تا تعاریف تازه‌ی هم از آن به دست دهیم. تقریباً از صده‌ی هفده میلادی به بعد و با تعریفی جدیدی که از علم در میان آمد، داستان‌های از قبیل آتلانتیس جدید(فرانسیس بیکن،1627) را شاهد هستیم، که به نوعی شروع کننده‌ی این ژانر در ادبیات به حساب می‌آید. اگر از داستان‌های ژول ورن بگذریم، به نظر سینما در این ژانر مرزهای را گشود که شاید برای ادبیات متصور نبود و اگر هم بود تا این اندازه نمی توانست تأثیر‌گذار باشند. تصویری کردن "تخیلات" انسان در قالبی تا آن حد واقعی و باورپذیر کاری است که از سینما بر می‌آمد. اما خیال‌پردازی‌ را می‌توان در بسیاری دیگر از ژانرها پی گرفت، یا بهتر است بگویم واقعی‌ترین اثر هنری هم زاده‌ی خیال خالق آن است و نمی‌تواند واقعاً واقعی باشد! آنچه مدنظر ماست خیال‌پردازی‌هایی است که در داستان یا فیلمی روی می‌دهد و یافتن آن در جهان زندگانی بشر ممکن نباشد. با این وصف، آیا داستانی مانند مسخ از کافکا را می‌توان یک داستان علمی تخیلی دانست؟ قطعاً اتفاقی که در این داستان بر سر شخصیت آن می‌آید در جهان زیستی ما نادر و محال می‌نماید؛ تبدیل یک انسان بدونه هیچ دلیلی به یک حشره. اما به گفته‌ی رابرت آدامز این همان رویدادی است که در یک فیلم علمی تخیلی بدان برخورد می‌کنیم و به همین‌خاطر است که این عنوان را بدان الصاق می‌کنیم. اما تفاوت این دو در این است که در داستانی علمی تخیلی روند این تغییر در روالی منطقی و با یک نماد عینی مادی همراه است. برخلاف آنچه در داستان کافکا می‌بینم و اصلاً در آنجا برای کافکا چگونگی این مسخ مهم نیست بلکه آنچه بر شخصیت اصلی او می‌رود،‌یعنی از خود بیگانگی و انزوای او و واکنش اطرافیان به این تغییر است که در نقطه‌ی توجه داستان کافکا قرار می‌گیرد. آدامز برای روشن‌تر شدن این موضوع از دو داستان کلاسیک مثال می‌آورد، " مردنامریی " یکی نوشته‌ی اچ.جی.ولز (1897) و دیگری اثر از رالف. الیسن که این دومی هیچ‌گاه علمی تخیلی نامیده نشد، چرا که: " قهرمان الیسن نامریی است چرا که مردم صرفاً او را نمی‌بینند. به بیان دیگر هدف الیسن این است که به طور استعاری از طریق مجاز مرد نامریی، نامریی بودن اجتماعی و از خودبیگانگی را که بخشی از تجربه‌ی سیاه بودن در آمریکا ست. از طرف دیگر قهرمان ولز یک دانشمند است. نامریی بودن او مشخصاً به عنوان نتیجه‌ی یک تحقیق علمی توجیه می‌شود. " قهرمان داستان علمی تخیلی دست به کنش در محدوده‌ای از زندگی بشری می‌زند که بیشتر به نظر می‌رسد که "آرزو‌" و "ترس"هایش را بازنمایی می‌کند. دنیای ناشناخته‌‌ی پر از ابهام و راز و رمز درون هستی خود انسان و کائنات، او را مجبور به خیال‌پردازی می‌کند تا جوابی یا نه حتا پایگاهی راونی برای خود و ترس از ناشناخته‌های خود بیابد. برای روشن شدن بحث برخی از موضوعات و موقعیت‌های اصلی این ژانر را بدین گونه مشخص می‌کنیم(از رابرت آدامز):
1.سفینه‌های فضایی، سفرهای بین ستارگان، یا سیاره‌ها؛ بیگانگان و مواجه با آنان؛
2.ربوت‌های مکانیکی، مهندسی ژنتیک، ربوت‌های بیولوژکی(آندروییدها)؛
3.کامپیوترها، تکنولوژی پیشرفته، واقعیت مجازی؛
4.سفر زمان؛
4.تاریخ بدیل؛ آرمان‌شهرهای آینده و دژستان‌ها
مختصاتی که با این مجازها بر ما نمایان می‌شود، دنیای دور از دسترس و ناشناخته‌ی است که ابزار علمی و بشری از کشف تمام زوایای پیدا و پنهان آن عاجز مانده، و شاید بهترین راه پناه بردن به دامان رؤیا و خیال‌پردازی باشد تا "اضطراب بنیادین" انسان از جدا افتادگی در این سیاره‌ی خاکی کمی کاهش یابد. اما این تمام مأموریتی نیست که علمی تخیلی در قبال جهان پیرامون ما بر عهده می‌گیرد. این داستان‌ها با بازنمایی آرمان‌شهرهای در دل جهان آینده که مورد حمله‌ی نیروهای "شر" و نابودگر قرار می‌گیرند، سرنوشت یا بهتر است بگویم سرانجام انسان و جهان را پیشگویی می‌کنند. به نظر از این جا می توانیم وارد فیلم مورد بحث‌مان یعنی "جنگ ستارگان، قسمت سوم، انتقام‌ سیت" (جرج لوکاس،2005) شویم. این فیلم که مملو از "اسطوره، قصص دینی، علمی تخیلی، فانتزی، و حماسه" است، مرا بیشتر به یاد تراژدی‌ها یونانی انداخت که با لعابی تازه در دنیایی خیالی آینده‌ رخ می دهد. چرا تراژدی؟ اگر این تعریف را که تراژدی با بازگو کردن داستان غم‌انگیز‌ انسان‌های والا که دچار مصیبتی غیرقابل تحمل بشری می شوند در نظر آورد، جنگ ستارگان، قسمت سوم را می‌توان یکی از این داستان‌ها در شمار آورد. "اسکایل واکر"، جوانی نیرومند و با توانایی فوق‌العاده که در همان آغاز جان "کنوبی" استادش را نجات می‌دهد، صدر اعظم جمهوری را نجات می‌دهد و سفینه‌ای را که دیگر امیدی به آن نیست به همراه استاد و صدراعظم به سلامت بر روی زمین می‌نشاند. قهرمان معرفی و جایگاه‌ـ‌ش مشخص می‌شود. و در ادامه همچون داستان‌های تراژدی رو به زوال می‌نهد و در سراشیب تباهی قرار می‌گیرد، تا آنجا که خود را به طور کامل در اختیار "ضلع تاریک نیرو" قرار می‌دهد. در دنیای داستانی این فیلم دو نیروی مقابل داریم، "جدای" و "سیت". "جدای"‌ نیروی که خیر است و خواهان صلح و آزادی و دموکراسی‌ست، و "سیت" که به دنبال تصاحب قدرت برای همیشه و تسلط بر تمام کهکشان است. تراژدی با نتیجه‌ی که در انتهای داستان به دست مخاطب می‌دهد، به اصطلاح موجب کاتارسیس(تزکیه) او می‌شود و عبرت‌آموزی از راه و روش غلطی که قهرمان در بر گرفت و به آن سرنوشت شوم دچار شد، از مهم‌ترین غایت‌های تراژدی باستان است. در داستان انتقام سیت، هم به همین نحو تبدیل شدن " آناکین(اسکایل واکر)" به " لرد دارت ویدور" یک لرد سیت و تحت فرمان صدراعظم که خود را امپراطور کهکشان می‌خواند، با انگیزه‌ی نجات همسرش " پدمی "،با به دست آوردن "ضلع تاریک نیرو" از مرگ است، که او را به موجودی مهارناشدنی پر از تکبر و قدرت‌طلبی تبدیل می‌کند و آخر سر " کنوبی " استادش مجبور ‌می‌شود او را زخمی در ذوزخی از مواد مذاب تنها بگذارد و بگذارد تا بسوزد. سرنوشت غم‌انگیزی‌ست برای یک قهرمان که به قول "کنوبی" قرار بود "جدای" را از دست ظلم و ستم "سیت"‌‌ها نجات دهد. جایی که قرار است صدراعظم توسط " استاد ویندو" بازداشت شود،استاد "ویندو" خطاب به او می‌گوید که هرگز نخواهند گذاشت که ظلم و تباهی دوران سیت‌ها بازگردد، و جایی که "کنوبی" با "آناکین" در آخرین روبروی‌شان با هم قرار می‌گیرند،" آناکین(دارت ویدور)" به استاد "کنوبی" می‌گوید: " یا با منی، یا با دشمن من." پاسخ "کنوبی" به او جالب است: "تنها یک مستبد می‌تواند این حرف را بر زبان آورد".
انتقام سیت‌، سیر تبدیل یک آرمان‌شهر رویایی دموکراتیک به یک شهر ویران و جنگ‌زده و دیکتاتوری است و از همه مهم‌تر حرکت یک ابرقهرمان که قرار است نجات‌دهنده‌ باشد از نیکی به سوی بدی و نیروهای تباهی و دیکتاتوری. "آناکین" در کنار سفینه‌‌‌ی "پدمی" که به دنبال او آمده بود تا حقیقت ماجرا از خود او جویا شود، به "کنوبی" می‌گوید: "تو او[پدمی، همسرش] را از من گرفتی" و جواب می‌گیرد: " این شهوت و قدرت‌طلبی خود تو بود که او را از تو گرفت."
شاید کارخانه‌ی پول‌سازی هالیوود بیشترین استفاده از این ژانر ببرد تا مخاطبین گسترده‌ای را جذب سالن‌های نمایش کند(فروش بیش از سیصد میلیون دلار این فیلم در هفته‌ی اول نمایش‌ش مؤید این حرف است)، اما براستی نباید از امکانات و استعداد این ژانر چشم‌پوشی کرد، چرا که با هدف قرار دادن مخاطبین گسترده و نگه‌داشتن آنها در پای حوادث جذاب،مفاهیمی را که گاه در قالبی علمی و غیرمنعطف نمی‌تواند آنقدر تأثیرگذار باشد در میان رویدادهای داستانی پیچید و در معرض دید توده‌ای گسترده‌ای از مخاطبین قرار داد.
اما حماسه‌ی این فیلم. قهرمان دنیای جدید که قرار است برای "ما" صلح، آزادی و آرامش بیاورد و پیشگویی‌ها آن را تایید کرده‌اند، "آناکین" است. اما این گفته‌ی استاد "ویدآ" درست از آب در می‌آید، که پیش‌گویی‌ها همیشه درست خوانده نمی‌شوند. اما در جامعه‌ی متکثر "جدای" مُردن یا بریدن قهرمان موجب واپس کشیدن اعضای آن از آرمان‌های که بدان باور دارند و در حفظ‌‌ ـ‌ش می‌کوشند، نمی‌گردد. قهرمان "او" نیست قهرمان "ما" ست، تمام اعضای جامعه‌ی آزادی‌طلب و دموکراسی‌خواه "جدای". با بریدن قهرمان حماسه‌ی مردان (استاد‌های شورای جدای) برای نابودی دیکتاتوری و نیروی تمامیت‌خواه آغاز می‌شود. در آخر فیلم که بچه‌های "آناکین" و "پدمی" به خانواده‌های دور از هم سپرده می‌شود، این نوید را به مخاطب می‌دهد که آینده را بچه‌های قهرمان بریده است، که می‌سازند.
اگر حماسه‌ها و اسطوره‌های کهن بر شکست‌ها و آروزهای مردمان باستان بنا شده، افسانه‌‌های تخیلی امروز بر هراس انسان معاصر بنیان گرفته. هراس از آینده‌ای که در انتظار جهان و انسان است و هراس از دنیاهای ناشناخته و لامتناهی که می‌توانند منشاء تهدید نسل بشر یا نظم به وجود آمده توسط او گردند. شاید علم جدید که امروزه انسان را از طبیعت دور کرده و در تلاش برای راززدایی از جهان آتقدر موفق نبوده که خود منشاء رازها و هراس‌های جدیدی برای بشر شده است. انسانی که از جهان به عنوان زیست‌بوم‌ش بریده و در عالمی انتزاعی‌تر و مجردتر به زندگی ادامه می‌دهد، دنیای پر از آرمان، آرزو و هراس بی‌پایان.
-----------------------------------------------------------------------------------------
*. جملاتی به صورت Italic نوشته شده‌اند از فصلنامه‌ی فارابی شماره‌ی 53 می‌باشد.

سینما چیست؟

2005-10-15T01:36:00.000+03:30

تقابل شکل‌گرایان(Formalist) با واقع‌گرایان(realist) بر سر ماهیت آنچه که سینما باید از جهان به مخاطب ارائه دهد، بحثی ریشه‌دار در تئوری فیلم است. گرچه از این تضادهای آشکار نظری، امروزه نشان کمتری در آراء و گفتار نظریه‌پردازان و سینماگران معاصر می‌توان یافت، اما ظهور نئوفرمالیست‌ها و توجه‌ی منتقدان کایه در دهه‌ی شصت به نظریه‌های آیزنشتاین به عنوان مهم‌ترین و عمل‌گراترین اردوی شکل‌گرایان، می‌تواند این پرسش بنیادین را از نو در ذهن تازه کند: سینما چیست؟
سینما دیگر مانند ابتدای ورود‌ش به حوزه‌های نظری ـ تقریباً از دهه‌های بیست میلادی به بعد ـ ، خود را درگیر با مسایل ابتدای و جدل‌برانگیزی که واکنشی معمول بود در برابر هنری جدید، نمی‌بیند. اکنون که با ظهور مکتب‌های سینمایی و نظریه‌های مختلف و پیشرو، سینما خود را از لحاظ عملی و نظری در جایگاهی خلل‌ناپذیری قرار داده است، بحث بر سر مسائلی ابتدایی که نظریه‌پردازانی چون آیزنشتاین، آرنهایم، کراکوئر، بازن در ارتباط با شکل و مفهوم فیلم داشته‌اند، کمی نابجا به نظر می‌رسد. شاید امروز بزرگ‌ترین دغدغه‌ی نظریه‌پردازان و سینماگران با وسایل و ابزاری‌ست که امکانات تازه‌ای را در اختیار فیلم‌ساز برای خلق اثرش گذاشته است، می‌باشد. ظهور دیجیتال و حتا تلفن‌های همراه مجهز به دوربین تصویربرداری، نوع تازه‌ای از زیباشناسی فیلم را به میدان آورده که بعضاً مورد تحقیر و تهاجم نسل پیش از آن قرار دارد. البته برخی از سینماگر‌ها از همان نسل ابزار کهن، با کشف این امکانات تازه، بدان روی آوردند و همین باعث شد تا با آزادی بیشتر و بدونه دغدغه‌تر دست به تجربه‌های تازه و نو در حوزه‌ی شکل و ساختار فیلم بزنند. کسانی مانند لارنس فون‌تریه یا عباس کیارستمی یا الیور استون با استفاده‌ی از امکانات دیجیتال فیلم‌های متفاوت‌ از لحاظ فرم و ساختار فیلم‌های قبلی‌شان ارائه دادند، که بی‌شک در سیستم تولیدی گذشته هیچ‌گاه امکان این کارها را به دست نمی‌آوردند.
این است که با پخش فیلم «10» کیارستمی ، تارانتیو خطاب به او می‌گوید که تکلیف‌ش را با سینما روشن کند!. گرچه کسی مانند تارانتینو که در سیستم وابسته به سود و سرمایه کار می‌کند خوب می‌داند که سینما تنها آن چیزی که او می‌گوید تا کیارستمی تکلیف‌ش را با آن روشن کند، نیست، و با زیرکی تمام هم از همین نا‌سینمایی که مد‌نظرش بوده در کارهایش بهره می‌برد. اما به راستی سینما چیست؟ می‌توان قواعد یا اصولی از پیش تعیین‌شده و کلاسه شده را به هنر سیال و در حال تکاملی چون سینما پیوند داد و همه را به پیروی از آن ترغیب نمود؟ خب می توان یک پاسخ کلیشه شده و سر‌دستی به این سوال این باشد که سینما به عنوان یک زبان ارتباطی و بیانی قواعدی را باید رعایت کند که در مورد رسانه‌های بیانی و ارتباطی کاربرد دارد. و از جنبه‌ی دیگر، سینما به عنوان هنری که مسیر تکامل‌ش از دیگر هنرها با شتاب بیشتری همراه بوده، دارای تاریخ و مرجع مشخصی است که باید ملاک مسایل زیباشناسانه و فرمی آن قرار بگیرد. گرچه این دو جنبه‌ا‌ی که بیان شد می تواند مدنظر سینماگران و نظریه‌پردازنی باشد که دغدغه‌ی مسایل بیانی و ارتباطی و همچنین بنیان تاریخی برای ارائه‌ای ساختارهای جدید را برای سینما دارند، باشد، اما این را باید در نظر داشت که بزرگ‌ترین تغییری که در طول تاریخ سینما بر تکنیک و ساختار بیانی و فرمِ بصری فیلم‌ها رفته است ناشی از محدودیت‌های فنی و ابزارهای تولید بوده تا خواست سینماگران و تولید‌کنندگان فیلم. در این میان نقش بارز سرمایه و سرگرمی برای تهیه‌کنندگان عمده‌ی هالیوودی شکل‌دهنده‌ی بسیاری از مسایل ساختاری فیلم بوده است. ورود صدا و یا پرده‌های عریض برای تسخیر بازارها از رقبای کاری یا تلویزیون؛ از این دست مسایلی است که کمپانی‌های فیلم‌سازی منشاء آن بودند نه نیازهای سینماگران به عنوان یک عنصر ساختاری و زیباشناسانه، گرچه بعد از آن به جنبه‌های بیانی و نظری این عناصر تازه وارد هم فکر شد و از آن استفاده‌های خلاقانه با آگاهی از امکانات بیانی، گردید. اینک ابزارهای سبک و ارزان دیجیتال برای فیلم‌ساز این امکان را فراهم کرده، تا در حوزه‌ای فرم و معنا دست به تجربه‌های بیشتری بزند، و شاید بهتر است بگویم که این ابزار باعث به وجود آمدنِ یک زیبای‌شناسی جدید خاص خود گردیده است، که فیلم‌سازان را از آن گریزی نیست. بحث در این مورد فرصتی طولانی را می‌طلبد که در حوصله‌ی این نوشتار نیست. این پاسخ بنیادین را از شما می‌پرسم: سینما چیست؟

خارپیچ سوزان

2005-10-06T13:32:00.000+03:30

این داستان از کافکا را خیلی وقت پیش در سایت رسمی شاملو ذخیره کرده بودم. در ترجمه‌ی که شاملو کرده بود بهتر دیدم که گفت‌و‌گوها محاوره‌ای باشد. شاملو که بخاطر تسلط بر زبان عامه و کوچه و بازار گاهی اوقات در ترجمه‌هایش در حد افراط به زبان محاوره و کوچه بازاری آن هم از نوع "تهرانی‌"ش توجه نشان می‌داد، در این داستان برعکس گفت‌وگوها را با زبان کتابت و ادبی نوشته است که برایم تعجب‌آور بود. برای آن‌که متن روان‌تر و داستان به فضای واقعی خود در گفتارها نزدیک‌تر باشد کمی در ترجمه‌ی شاملو دست بردم که امیدوارم شاملودوست‌ها ازم دلگیر نشوند و اگر خطایی پیش آمده گوشزد کنند.

قسمتی از ترجمه‌ی شاملو:
"در هر صورت تو یک جنگل بکر گیر نکرده‌اید که، این‌جا یک گردشگاه عمومی است... ضمناً اگر قرار است کوششی بشود باید فوری فوری دست به کار شد....

خارپیچ سوزان

فرانتس کافکا
ترجمه‌ی: احمد شامو

یکهو دیدم وسط خاربوته‌ی در هم پیچیده‌ای به تله افتاده‌ام. نگهبان باغ را با نعره‌ای صدا زدم. به دو آمد، اما با هیچ تمهیدی نتوانست خودش را به من برساند. داد زد:
ـ چطوری تونسته‌ای خودتو بچپانی اون تو؟ از همان راه هم برگرد دیگه.
گفتم:
ـ ممکن نیست. راه ندارد. من داشتم غرق خیالات خودم، آهسته قدم می‌زدم که ناگهان دیدم این تـُوَم. درست مث این‌که بته یهو دور و برم سبز شده باشه... دیگه از این تو بیرون بیا نیستم... کارم ساخته است.
نگهبان گفت: عجبا! میرید تو خیابانی که ممنوعه می‌چپید لای این خارپیچ وحشتناک و تازه یه چیزی هم طلبکارید... در هر حال تو یه جنگل بکر گیر نکرده‌ای که، این جا یک گردشگاه عمومیه. هر جور باشه درتان می‌آرند.
ـ گردشگاه عمومی! اما یه همچین بته‌ی تیغ‌پیچ هولناکی، جاش تو هیچ گردشگاه عمومی نیست... تازه وقتی تنا بنده‌ای قادر نیست به این نزدیک بشه، چه جوری ممکن است منو از توش در آورد؟... ضمناً اگه هم قراره تقلای بشه باید فوری فوری دست به کار شد، هوا تاریک شده و من محاله شب تو همچین وضعی خوابم ببرد، سرتا پام خراشیده شده، عینکمم از چشمم افتاده و بدونه اونم پیدا کردن‌ـ‌ش از اون حرفاس. من بی‌عینک کورم.
نگهبان گفت:
ـ همه این حرفا درس، اما شما ناچار باید دندون رو جیگر بذارید. یک خرده طاقت بیارید. یکی این که اول باید چندتا کارگر گیر بیارم که واسه‌ی رسیدن به شما راهی واکنند تازه پیش از اونم باید فکر گرفتن مجوز کار از مقام مدیریت باشم. پس یه ذره حوصله و یه جو همت لطفاً!

فکر کردن به شعر

2005-09-30T12:11:00.000+03:30

آنچه که ما در مورد شعر بدان فکر می‌کنیم امری‌ست که بر پایه‌ی احساس و الهام شاعر شکل گرفته. دو نیروی ذهنی که در روند شکل‌گیری آن شاید ناخودآگاه‌ترین کنش‌های ادراکی و احساسی در آن دخیل هستند نه منطق و انتخاب هنرمند. این سخن تا حدودی می‌تواند درست باشد، اما برای شعر گفتن،آیا ما نیاز به فکر کردن نداریم؟ یا بر آنچه که می‌گوییم چقدر آگاهی و کنترل داریم؟ پل والری می‌گوید که:

« اکثر مردم بدونه تامل بیشتر بر این باورند که کنش تحلیلی فکر، یعنی تلاش مبتنی بر اراده و دقت که در جریان آن ذهن به کار گرفته می‌شود با طرواتِ الهام، فوران احساس و با لطافت و تخیلی که نشانه‌های شعر هستند و در همان نخستین کلمات آشکار می‌شوند ناسازگار است.»

به همین خاطر است که "فکر کردن" به شعر را یک امر نامربوط و شاید اساساً بی‌مبنا بدانیم. برای این منظور من قسمتی‌های از مصاحبه‌ی ضیاء موحد را با روزنامه‌ی شرق در این جا می‌آورم، تاکید او بر آنچه که "منطق شعر"ی می‌نامد و در شکل‌گیری معانی شعری‌-ش نقش بنیادینی را دارد، از وجوه بارز این گفت‌‌وگو بوده است.
او در ابتدا با اشاره به شروع کار شعری‌-‌ش در قالب شعر کهن در انجمن شاعران قدیمی در اصفهان، "زمانی که پیام نیما" نرسیده بود، آمدن‌ـ‌ش را به تهران و دانشگاه برای دسترسی به مفهمومی از شعر امروز موثر می‌داند و ارتباط‌ش را با شعر کهن قطع می کند.

" البته مدتی طول کشید،چرا که کنار گذاشتن ذهنیتی که آدم با آن بزرگ شده، کار ساده‌ای نیست."

او تمرین در قالب‌های قدیمی شعری را زمینه‌ساز آشنایی با کلام می‌داند. او استفاده از واژگان شعری کهن را در شعر‌هایش متضمن این امر نمی داند که مضامین کهن را نیز بازآفرینی کند. او با اشاره به استفاده‌ی از شعر کهن توسط کسانی مثل "الیوت" و "اوزراپاوند"، تاکید می‌کند که: «در حقیقت پشتوانه‌‌ای از شعر گذشته وجود دارد که اشارات شعر امروزی در آن موجود است.»
موحد به آنچه "فکر کردن در شعر می‌نامد" اشاره می‌کند ومی‌گوید که: «برای شعرهای من نه تنها پشتوانه قبلی وجود داشته بلکه مقدار بسیاری فکر پشت آن بوده. آن قدر که من به شعر فکر می‌کنم، شعر نمی‌گویم. به نظر من فکر کردن به شعر بخش مهمی از کار شاعر است. من اینکه شاعر خودش را مقید کند در طول روز چند ساعت شعر بنویسد را نمی‌پسندم.» سه دفتر کم حجم موحد گواه این حرف‌های اویند. او با حساسیت حتا از آن حجم کم کارهایش هم دست به انتخاب می‌زند و به گفته‌ی خودش یک و نیم دفتر را به عنوان تمرین کنار گذاشته است. او درباره‌ی "منطق شعر" و ارتباط آن با "فرم" چنین می‌گوید:

" در کار من انسجام وجود دارد بین سطرها وابستگی وجود دارد، بدونه اینکه تصنعی در کار باشد و قصد تحمیل چیزی را به خواننده داشته باشد."

موحد با اشاره به اینکه وقتی شاعران ما، به بازی‌های زبانی دست می‌زنند، در هنگام ترجمه‌ی شعر آنان چیزی برای ارائه به دیگر فرهنگ‌ها و زبان‌های دیگر نمی‌ماند، و آنچه که هست برای خواننده‌ی بومی و در فرهنگ شاعر قابل درک و فهم است. او با اشاره به این انسجام در شعر کهن ایران و مثال آوردن حافظ ، بر این نکته که حافظ نه در خلق مضامین تازه که با یک "بیان جدید" توانست خود را ماندگارتر و تازه‌تر نگه دارد. این منطق شعر است که شعر را تازه نگه می‌دارد. در رابطه با ساختار و معنا، موحد بر این عقیده است آنچه که ساختار شعر را به صورت منسجمی شکل می‌دهد، خود شعر است، نه شاعر.

" این ساختار است که خودش را بر شعر تحمیل می‌کند. من از بیرون آن را وارد نمی‌کنم. بسیاری از شعرها را من تا آخرین سطر نمی‌دانم چطور تمام می‌شود اما وقتی به پایان شعر می‌رسم، خود شعر می‌گوید که سطر پایانی باشد. برای مثال زمانی که برای اولین بار گلشیری را قبل از انقلاب زندانی کردند، من شعری گفتم که با این سطر شروع می‌شود:«نارام‌ترین اسبان قبیله‌ی بزرگ». آن شعر سه بند دارد. یک بند شعر با فعل آمدن تمام می‌شود؛ یک بند دیگر با گرفتن و بند پایانی با آویختن. وقتی به سطر پایان شعر رسیدم، سه فصل وجود داشت، بیایید، بگیرید، بیاوزید که در پایان شعر آمد."

حال باید گفت که این فکر کردن به شعر تنها در سطح شاعر است که اتفاق می‌افتاد یا مخاطب را هم باید درگیر می‌کند؟ شعر هنگامی که تمامی احساس خواننده‌اش را در قبضه‌ی خود می گیرد، دیگر فرصتی برای تامل نمی‌گذارد تا بدان فکر کند. بازی‌های زبانی و یا استعارات و کنایه‌های غامض و مغلق و فاضل‌مآبانه شاید مخاطب را مرعوب خود سازد و شعر تنها در یک کنش و واکنش حسی مخاطب را درگیر خود سازد. اما منطق شعری، به دنبال آن است تا شعر را خواننده به دست گیرد با آن درگیر شود و باز آفرینی کند. به نظر من آنچه برای یک اثر خلاقه‌ی هنری در حوزه‌های مختلف اهمیت دارد، داخل کردن مخاطب است به عمل خلاقه. و این امر صورت نمی‌گیرد مگر آن که هنرمند فضای کار خود را به گونه‌ی چیده باشد که جایی برای منطق، تخیل و عمل خلاقانه‌ی مخاطب‌ش در آن باشد.

--------------------------------------------------------------------------------
ضیاء موحد از دهه‌ی هزار و سیصد و چهل تاکنون در شعر، فلسفه، و نقد حضوری دام و موثر داشته است. شعرهای موحد با ساختار منسجم، تصاویر دقیق، طنز ظریف، و بیانی که همیشه در خدمت محتوایی است، خواننده را به دوباره و چند باره خواندن خود فرا می‌خواند. زبان شعر او زبان طبیعی معاصر و دور از بازی‌های تصنعی است. وزن را به اقضای کلام، نیمایی، آزاد یا ترکیبی از این دو بر می‌گزیند. شعرهای موحد ظاهری ساده و آرام، اما باطنی چند لایه‌ای و نا آرام دارند و به گفته‌ی خود او آتش زیر خاکسترند. از ضیاء موحد تاکنون سه دفتر شعر: بر آب‌های مرده مروارید(آگاه،1354) غراب‌های سفید(نیلوفر،1368)، و مشتی نور سرد(نیلوفر،1384 چاپ دوم) انتشار یافته است.شعرهای او به زبان‌های انگلیسی، آلمانی، سوئدی، هلندی و عربی ترجمه و در نشریه‌های معتبر به چاپ رسیده است. (از پشت جلد کتاب مشتی نور سرد)
نقل قول‌ها از روزنامه‌ی شرق شماره‌ی 509 یکشنبه 5 تیر 1384 .

ما دو نفر، شما چند نفر!

2005-09-26T10:32:00.000+03:30

"تا آن زمان‌ که پنجره‌ ای وجود دارد، هر انسان سهم آزادی خود را خواهد داشت".

همین پارسال بود که در چهارم مهرماه، دقیقاً چهارم مهر هزار و سیصد و هشتاد و سه، پنجره‌ را گشودیم، تا از این پس از روزن این دریچه‌ی کوچک "به کوچه‌ی خوشبخت" بنگریم، و دوستان "چراغ" به دست،‌ ما را از تاریکی این کنج تنها رهانیدن. آری! پنجره، دریچه‌ی بود، تنها دریچه‌ی و دیگر هیچ!اکنون با یک سالگی پنجره، خانه را نو کرده ایم و گرد و غبار کهنگی را از سر و روی‌ـ‌ش رفته‌ایم و بر آنیم تا "هر ساعت و هر نوبت" یک چهره‌ی نو آریم و "طرحی نو افکنیم". بر آنیم تا پنجره آن قدر بزرگ باشد تا "هر انسان سهم آزادی خود را داشته باشد".
مشت می‌کوبم بر در
پنجه می‌سایم بر پنجره‌ها
من دچار خفقانم! خفقان!

این اولین شعری بود که همراه با یک متن کوتاه در صحفه‌ی اصلی پنجره در آن روزها نقش بست و کار پنجره با این طرحی که می‌بینید آغاز شد. گرفتاری‌های ما دو نفر! فرصتی زیادی نمی‌گذاشت تا به پنجره برسیم، امیدوارم که با این ساختار جدید این گرفتاری‌ها هم تمام، و یا حداقل کم شود.
تغییراتی که از امروز در "پنجره" می‌بینید، بر این اساس بوده تا برای بازدیدکننده‌ها محیطی ساده‌تر، در دسترس‌تر و با امکانات بیشتر فراهم آورد. منتشر شدن پنجره به صورت وبلاگی و به روزشدن آن در فواصل زمانی کمتر و مداوم، این مزیت را دارد که خواننده‌ی "پنجره" را دست خالی بر نگرداند، و همیشه مطلبی تازه‌ی باشد. تقسیم‌بندی بر اساس موضوعات ، نویسندگان و تاریخ نشر به خواننده کمک می‌کند تا بر اساس علایق خود، مطالب موردنظر خویش را به راحتی بیابد.
اما روال دیگری که در پنجره عوض شده است، تعدد نویسندگان و پذیرفتن نویسندگان جدید است. بر این اساس نویسندگانی که مایل به همکاری در سه حوزه‌ی موضوعی پنجره باشند، و در چارچوب شرایط و اهداف (به قسمت اصول و اهداف مراجعه نمایید) پنجره مطالبی برای نشر دارند، با ایمیل info@panjare.org مطالب و خلاصه‌ی فعالیت خویش را با ما در میان گذارد تا در صورت هم‌خوانی با چارچوب پنجره، آن را منتشر نماییم.
بهرحال در "پنجره" تنها ما دو نفر نیستیم، با وجودعزیزانی که از این دریچه، ما را در درون دنیای مجازی و واقعی خویش پذیرا شدند و چه دوستانی که "چراغ" می‌آورند تا بر تاریکی‌ و سیاهی‌ها "کوچه‌های تنگ و باریک" ما بتابانند، هزاران هزار نفریم که هر روز به امید "هوای تازه‌"یی این پنجره را باز می‌کنیم.
ما دو نفریم! شما چند نفر!

کورش عنبری ، امیر صادقی

من به تنگ آمده‌ام، از همه‌چیز
بگذارید هواری بزنم:
ـ آی!
با شما هستم!
این درها را باز کنید!
من به دنبال فضایی می‌گردم:
لب‌بامی،
سر کوهی،
دل صحرایی
که در آنجا نفسی تازه کنم.
آه!

می‌خواهم فریاد بلندی بکشم
که صدایم به شما هم برسد!
من هوارم را سر خواهم داد!
چاره‌ درد مرا باید این داد کند
از شما خفته‌ی چند!
چه کسی می‌آید، با من فریاد کند؟

سفر*

2005-09-20T23:26:00.000+04:30

به دوستم امیر.

سفر چیز غریبی‌ست. وقتی آدم دوستی را بدرقه می‌کند ساک‌ـ‌‌ ‌ش را در تاکسی می‌گذارد و دور شدن‌ش را نظاره می‌کند، مثل مرگ می‌ماند، مثل جدا شدن از جسم و با خاطره‌ی او زنده ماندن. چیز غریبی‌ست سفر. مادرش بی‌تابی می‌کرد، خودش هم، و نمی دانم این بی‌تابی آن‌ها بود که مرا نیز فرا گرفت یا حادثه‌ی غریبی درونم را آشفت. می‌خواستم سیر نگاه‌ش کنم، انگار می‌رود که بر نگردد ـ بر می‌گردد اما می‌دانم ـ اما وقتی در این نزدیکی نیست در آن خانه‌ی ته کوچه‌ی بن‌بست‌، دوستی رو ندارم که تا زنگ‌ درشان را به صدا در آورم، تا پا در کوچه‌های تنگ و تاریک و کهنه‌ی شهر بگذاریم و گاه با خنده، گاه با سکوت و گاه با آه‌های پی‌درپی و شاید با بیزاری لحظات بی‌بازگشتی را کنار هم بگذارنیم. نمی‌دانم چرا با او احساس تنهایی می‌کنم و بی‌او نیز تنهای تنهایم. آن وقت‌ها که مشق خط می‌کردم این جمله را هزار بار نوشتم: دل بی‌دوست دلی غمگین است. چه زیبا بود راستی مشق این کلمات، زیبا و غمگین.
من به تنهایی خودم محتاجم، محتاجم تا بدانم بی‌تو و بی‌دوست چقدر سخت می‌گذرد. دل‌شوره داشتی، مادرت هم بی‌تاب بود. و من در این میانه محو خیالاتی که نکند... می‌دانم که خیالات بود، می‌دانم. وقتی بار آدم سنگین باشه سفر هم سخت‌تره، گوشه‌ی ساک‌ات رو گرفتم تا سبک‌تر شود. نمی‌دانم چرا فکر می‌کنم که هر وقت آدم سبک‌تر سفر کنه زودتر هم می‌رسه. دوست من! کوچه‌‌ها و من منتظرت می‌مانیم، زود برگرد.

*با عوض شدن پنجره و تغییر در شکل و محتوای آن، در آدرس این وبلاگ هم تغییراتی ایجاد شد. بهر حال این اولین مطلبی است که با آدرس جدید پست می‌کنم.

دروازه‌های تمدن و توفان نوح!

2005-09-13T18:24:00.000+04:30

میزان نشر اطلاعات در میان توده‌ی مردم در جهان باستان و آگاهی آنان از جهان تا چه اندازه بوده است؟ آیا محیطی که جمعیتی با مشخصات خاص در یک مقطع زمانی، آن را تمام جهان تصور می‌کردند، هیچ‌گاه از رویدادها و محیط خارج از آگاهی‌شان اطلاعاتی به دست می‌آوردند؟ اسطوره‌ی کهن توفان نوح زمینه‌ی خوبی برای بررسی این پرسش است. آیا حوادث طبیعی‌ و غیرطبیعی‌ای که امروزه در جای جای این کره‌ی خاکی به وقوع می‌پیوندد، در جهان باستان نیز با این سرعت در دسترس توده‌ای عظیم از انسان‌ها قرار می‌گرفت؟ پاسخ این پرسش واضح است، هرگز این اتفاق رخ نمی‌داد. این است که توفان سهمگین و گسترده‌ای به اسطوره‌ای بدل می‌شود که جهان را در خود بلعیده و از نسل بشر و دیگر جاندارن تنها نجات‌یافتگان یک کشتی را بر جای گذاشته‌ است، کشتی نوح.
امروزه با گسترش آگاهی و سرعت انتقال اخبار این حوادث در هر گستره‌ی که باشند، قطعاً می‌دانیم که تمام جهان را در بر نداشته است. بر این باورم که بر خلاف آنچه که می‌گویند، تمدن از دروازه‌های صنعت و به تبع آن نظام جدید اجتماعی خاص آن وارد دنیای جدید نشده، بلکه دروازه‌ی تمدن جدید از وسایل ارتباط جمعی (Mass Media) گذر کرده است. شاید بگوید که خود رسانه‌های جمعی برآیند جامعه‌ای صنعتی است، این حرف درستی است، اگر ماشین چاپ اختراع نمی‌شد فکر نمی کنم روزنامه‌ای هم وجود داشت، اما قدرت رسانه از مادر آن،یعنی صنعت نیز پیشی گرفت، قبل از اثبات این ادعا به تعریفی از ارتباطات و ارتباطات جمعی می‌پردازم.

واژه‌ی "Communicution" به معنای "ارتباط" از ریشه‌ی لاتین ""Communis به معنای "اشتراک" گرفته شده، "Communicutions"صورت جمع این واژه است و به معنای ارتباطات و مطالعه پیرامون ابزار و لوازم فنی این پدیده به کار می‌رود، حال آنکه معنای این واژه به صورت مفرد بیانگر فرایندی است که در آن پیام،از پیام دهنده به پیام گیرنده منتقل شود و به عبارتی دیگر به گردش پیام بین فرستنده و گیرنده‌ی پیام مربوط می‌شود . (1)

به معنای اشتراک گذاری و گردش در تعریف بالا توجه کنید. این دو عامل باعث می‌شود که در یک ارتباط دو سویه هر دو سمت این ارتباط از گردش اطلاعات و آگاهی منتفع ‌شوند. گردش اطلاعات و دانش در جهان کهن در محدوده‌ای بسیار کوتاه و کم حجم صورت می‌گرفت. نگهداری و در دسترس قرار دادن اطلاعات در محدود‌ه‌ا‌ی شخصی و خانوادگی و یا قومی/ قبیله‌ای صورت می‌گرفت. بدین‌گونه "مهارت" و دانش در یک حرفه‌ی خاص از پدر به فرزندان صورت می‌پذیرفت. بدین‌گونه به اشتراک‌گذاری اطلاعات از هر نوع، در نظام جهان کهن هیچ جایگاهی نداشته و گردش اطلاعات گزینش شده و محدود به گروه تعریف‌شده‌ای خاصی بود. اما چه ارتباطی ارزش "آگاهی بخشی" دارد. گاهی "information" را در معنای ارتباطات به کار می‌برند، اما باید به این نکته توجه داشت که هر "اطلاع‌رسانی" نوعی ارتباط محسوب می‌شود، ولی هر ارتباطی ارزش "اطلاعاتی" ندارد. تازگی پیام واجد ارزش اطلاعاتی است، تازگی نسبت به آنچه گیرنده‌ی پیام می‌دانسته و نسبت به زمانی‌ست که در اختیار او قرار گرفته است. به عنوان مثال در سیستم شاگرد/استادی، شاگرد باید کارهای خانه و امورات شخصی استاد را نیز انجام می‌داد تا اطلاعاتی را که نیاز داشت تا در آن حرفه مهارت پیدا کند از استاد به صورت ذره ذره و به تدریج و آن هم نه کامل به دست آورد، اما سرعت گردش اطلاعات امروزه برای یک حرفه و مهارت به یک روز هم قد نمی‌دهد و در همان زمان "مهارت‌آموزی" هم اطلاعات استاد کهنه شده است. بیشتر به جزییات علم ارتباطات وارد نمی‌شوم، به نظر تا همین جا برای منظور من کافی است.
قدرت تبلیغات در نظام‌های سیاسی با اهداف ایدئولوژیک گرفته تا بنگاه‌های اقتصادی و تجارتی به اندازه‌ای هست که هزینه‌های کلان برای دست‌یابی به توده‌ی بیشتری برای جذب فکر و کالای خویش، بر صاحبان قدرت سیاسی و اقتصادی تحمیل کند، به اندازه‌ای که صاحبان زر و زور در پی تصاحب شریان‌های اطلاعاتی و رسانه‌ای برای اهداف مورد نظر خود، به هر فشار و اهرمی متوصل می‌شوند. با این حال این جمله‌ی معروف را همیشه باید جدی گرفت "آگاهی، کلید رهایی است"؛ گرچه امروزه با وجود بمباران رسانه‌ی و تاثیر غیرقابل کنترل وسایل ارتباط جمعی بر خودآگاه و ناخودآگاه ما به اطلاعات و اخبار و دانش و اندیشه‌ای که به کشورهای پیرامونی مانند کشور ما می‌رسد، از لحاظ صحت و ارزش زمانی و کارکردی نمی‌توان زیاد اعتماد کرد؛ اما بر این باورم که حتا این حجم بزرگ از اطلاعات باارزش و خیلی بیشتر بی‌ارزش، به روند شناخت انسان از خویش و جهان پیرامون که در آن می‌زیید کارساز باشد و در اصلاح رفتار فردی و اجتماعی توده‌ای مردم و همچنین ارتقای آگهی و شناخت ما تاثیر غیرقابل انکاری داشته باشد. این‌گونه دیگر توفانی با هر حجم و وسعتی در یک گوشه‌ی جهان که رخ می‌دهد، انسان‌ها گمان نمی‌برند که تمام جهان را آب برداشته است و تنها نجات یافتگان دنیای جدید آنان هستند. ارتباطات گسترده، دروازه‌های تمدن و کشتی نوح عصر جدیدند،از کشتی جا نمانیم.
------------------------------------------------------------------------
1. مبانی ارتباطات جمعی -دکتر سید محمد دادگران - انتشارات فیروزه - تهران چاپ دوم 1377

سکوت خدا

2005-09-08T14:31:00.000+04:30

" این کسی است که همه‌ی آن چه رؤیای انجام دادن‌ش را در سر می‌پروراندیم به انجام رسانده است. او همان‌گونه فیلم‌هایش را تألیف کرده که رمان‌نویس کتاب‌ش را می‌نویسد. او به جای قلم از دوربین فیلم‌برداری استفاده کرده است. او یک مؤلف سینمایی‌ست." نقل از فرانسوا تروفو درباره‌ی برگمان

اینگمار برگمان، فرزند یک روحانی مسیحی با تربیتی کاتولیکی و اخلاق‌گرا. او هرگز سایه‌ی پدر(خدا) را نتوانست از فیلم‌هایش دور کند و نشانه‌‌ی تردیدها و شک‌های معرفتی ،دینی‌ش در تمام آثارش نمود دارد. او مؤمنی با ایمان است اما شکاک. شک او به همان چیزی است که مسیح بر صلیب‌اش بر زبان آورد: « خدایا،خدای من، چرا مرا رها کردی؟».
"همچون در آینه1961" اولین فیلم سه‌گانه‌ی(Trilogy) برگمان درباره‌ی خدا و تردید‌ها و نیاز بشری نسبت به یک نیروی ماورایی و پر قدرت است. گرچه برگمان با "مهر هفتم"،مسئله‌ی خدا و تقابل آن با انسان‌های مؤمن در برابر یک نیروی "شر" به عنوان درونمایه‌ی غالب تقریباً تمامی آثارش قرار داد.
کارین بیمار اسکیزوفرنیایی که با شدت یافتن بیماری‌ش از ظهور یک موجود ماواریی حرف می زند که درون کمدی از داخل دیوار با او حرف می‌زند. او به پدرش (مارتین) که رمان‌نویس عامه‌پسندی‌ست این مسئله را بازگو می کند و پدر که تنها به کارین به عنوان مصالح رمان‌ش نگاه می کند او را چون کودکی از سر خود وا می‌کند. همسر پزشک‌ش(مارتین) نیز با تحقیر او برای ناتوانی ارتباط جنسی، همچون بیماری او را مورد وارسی قرار می دهد و بردار نوجوان‌ش(مینوس) که کارین تنها با او احساس دوستی و نزدیکی می‌کند، در تمایلات جنسی دوران نوجوانی خود غرق است و نمی‌تواند او را یاری دهد. کارین با موجود ماورایی باید تنها روبرو شود. او با شوق، منتظر ظهور این وجود پرقدرت ناشناخته است. پدر که برای دست‌مایه‌ی داستان‌هایش همیشه فاصله‌ی امن برای خود برمی‌گزیند،مشاهدات خود را از حالات کارین مبنای داستان بعدی خود قرار داده است. در اوج بیماری کارین هنگامی که او با بردارش تنها مانده‌ است، ندای موجود غریب او را به خود می‌خواند و توهم کارین چهره‌ای جنسی به خود می‌گیرد و برادرش را مجبور می‌کند تا با او معاشقه کند. سه‌گانه‌ی برگمان یعنی همچون در آینه، نور زمستانی و سکوت؛ حول محور این مضمون متمرکز است؛ انسان‌هایی که در روابط با دیگران دچار مشکل‌اند و در برابر نیرویی ماورایی، خود را ضعیف و دچار تردید می‌بینند. کارین هنگامی که قرار است با یک هلی‌کوپتر اورژانس به آسایشگاهی انتقال یابد ندای "او" را می‌شنود که می‌خواندش و هنگامی که "پدر" از میانه‌ی در اتاق (فاصله‌ی امن) تنها نظاره‌گر این صحنه است و مارتین شوهرش سعی در راهانیدن او از این موقعیت است، موجود ماورایی در هیئت یک عنکوبت زشت بر او ظاهر می‌شود که می‌خواهد در او فرو رود(چهره‌ای جنسی). در نور زمستانی توماسِ کشیش با آنکه به تمامی همه‌ی آنچه را که تکالیف دینی و روحانی خود می داند با سخت‌گیری تمام به انجام می‌رساند، اما در حقیقت به اندازه‌ی مارتا که با عشق پرشورش به او، و محبت‌ها و ترحم‌ش نسبت به رنجی که می‌برد و حتا آلگوت خادم کلیسا، به آنچه به آن باور دارد و فرایضی مذهبی که انجام می‌دهد، به تجربه‌ایی عمیق دست نیافته است. مارتا با اینکه به خدا اعتقاد ندارد،اما در نامه‌اش به کشیش یادآور می‌شود که در آن زمان که به اگزما دچار بوده کشیش بخاطر زخم‌هایش خود را از او دور می‌کرده و حتا وقتی از او خواسته است که برایش کمترین کاری بکند یعنی برایش دعا بخواند، با دیدن دعای بی‌شور و از روی تکلیف کشیش او را به سکوت فرا می‌خواند و به او خطاب می‌کند که خودش دعا می‌خواند برای خودش،و جالب اینکه دعای‌ش مستجاب می‌شود. مارتا با ذکر اینکه او با حضور ذهن و با قدرت دوست داشتن دعا کرده است و آن را بر حسب تکلیفی که باید نیرویش صرف آن می‌شد کسب کرده با تاکید بر اینکه آن نیرو او بوده،خداپرستی کهنه‌شده‌ و پر تکلف و ریاکارانه‌ی کشیش را مورد ملامت و تمسخر قرار می‌دهد. و در جایی دیگر خادم کلیسا با بیان مکاشفه‌اش از خواندن کتاب مقدس برای کشیش سخن به میان می‌آورد. او که فردی معلول است از اینکه تنها رنج مسیح را رنج جسمی بداند ابا دارد و اضافه می‌کند که رنج جسمی مسیح تنها چهار ساعت یا کمی بیشتر بود اما رنج من همه‌ی عمر با من بوده و بدین‌گونه او رنج جسمی خود را از رنج مسیح بیشتر می‌داند. آلگوت خادم کلیسا رنج بزرگ مسیح را رنج روحی می‌داند که او را به آن درجه متعالی ساخته است.

آلگوت: شاید نتیجه‌گیری من از جهتی غلط بوده.[ساکت می‌شود؛ حالت جدیدی می‌گیرد] ولی به جتسمانی فکر کنید، عالی‌جناب. همه‌ی حواریون‌ش در خوابند. آن‌ها هیچ نکته‌ای را درک نکرده‌ بودند، نه شام آخر را، نه هیچ‌چیز دیگری را. و بعدش که مجریان قانون سر رسیدند آن‌ها پا به فرار گذاشتند. و بعدش پطرس، که او را انکار کرد. سه سال بود که مسیح با حواریون حرف می‌زد، عالی‌جناب، روز و شب‌شان را با همدیگر گذارنده بودند. و آن‌ها او را ترک کردند، تمام جمع‌شان. و او تنها باقی ماند. [با شور و هیجان] عالی‌جناب، باید رنج وحشتناکی بوده باشد! فهمیدن اینکه هیچ کس تو را نفهمیده. تنها ماندن در آن وقتی که شخص واقعاً احتیاج دارد که به کسی تکیه کند. رنج وحشتناکی است.

آلگوت خادم کلیسا و مارتا عاشق پرشور، آیا به همان معرفتی نرسیده‌اند که "آنتونیوس بلوک" در مهر هفتم فریاد می‌زد: «من خواهان معرفتم، نه ایمان».
سه‌گانه‌ی برگمان نه درباره‌ی ایمان که درباره‌ی گسست روابط انسانی و نیاز به عشقی است که نجات‌دهنده است. کشیش در برابر عشق پر انرژی مارتا ناتوان است او در جایی که قرار است فردی را از خودکشی برهاند در پی یافتن کلیدی برای رهایی از تردیدها و رنج‌های خود است نه نجات دیگری. کارین در همچون در آینه به دنبال توهمی که از موجود ماواریی دارد، می‌خواهد آن را با دیگران شریک شود اما در تنهایی خود با این موجود به صورت خدای دهشتناک روبرو می‌شود که چهره‌ای جنسی ـ الهی به خود می‌گیرد. و در سکوت، استر و آنا، دو خواهر که در دوزخ تنهایی خود هر کدام به راهی می‌روند. «جهنم مشترک بهتر از جهنم انفرادی است، ظلمت غایی ـ از قرار معلوم ـ باید انفرادی باشد.» راجر مَن‌ول
توماسِ کشیش در گفت‌وگوی وهمی خویش با یوناس که قصد دارد خود را بکشد چنین می‌گوید:

توماس: ما تنهاییم ، تو و من. ما تنها شرطی را که انسان‌ها بر اساس آن می‌توانند زندگی کنند زیر پا گذاشته ایم: زندگی با همدیگر. و به همین دلیل است که این قدر فلک‌زده،ناشاد و پر از دلهره‌ایم.

روابط پیچیده و در هم تنیده‌ی شخصیت‌های داستان درک و دقت بیشتری می‌طلبد تا مفاهیمی که در لایه‌های زیرین فیلم نهفته است، مخاطب را درگیر خود سازد. در آخرین سکانس فیلم همچون در آینه آنجایی که دیوید(پدر) برای اولین بار می‌تواند با پسرش ارتباط نزدیک‌تری پیدا کند این‌گونه می‌گوید که: خدا عشق است و عشق خداست. و در نمای پایانی پسر با حالتی مبهوت می‌گوید: پدر با من سخن گفت.اما سکوت پدر(خدا) ادامه دارد او با ما گفت‌وگو نمی‌‌کند بلکه با خودش دارد حرف می‌زند. جایی که کارین در کشتی به گل‌نشسته‌ای که در آنجا با برادرش معاشقه کرده بودند حقیقت را برای پدر بازگو می‌کند، پدر درحالیکه پشت به دوربین است با او سخن می‌گوید، در حقیقت با خود حرف می‌زند نه با کارین.
کشیش در نور زمستانی نمی‌تواند چیزی یا کسی جز خود را دوست بدارد و در چنبره‌ی تکالیف الهی و روحانی خود محبوس است. او تمام عمر با کتاب مقدس بوده اما از آن هیچ درکی ندارد حتا به اندازه‌ی آلگوت خادم. کارین در همچون آینه تنهاست و چنگ در نیرویی ماورایی و توهمی می‌افکند که در آخر بر او چون موجودی نفرت‌انگیز و دهشتناک ظهور می‌کند. و آنا، استر خواهر روشنفکر و خودبین‌ش را رها می‌کند تا در تنهایی بمیرد. استر بر روی تکه کاغذی که به پسر کوچک آنا می دهد این کلمات را می‌‌نویسد:
« دست» و «قلب».

مشتی خاک برایم بیاور

2005-09-01T10:51:00.000+04:30

آن کوره‌راه را می‌بینی،
بگیر و برو
تا می‌رسی کنار آن درخت بید
همانجا، بی‌آنکه به ترسی خم شو
باد در گیسوانت خواهد پیچید
و شاخه‌ها و برگ‌ها برایت سایه می‌گسترانند.

آری این آخرین رویای من است.
نترس خم شو و تنها مشتی
از خاک بردار و
بیاور،
همه‌ی محنت مرا.

چه سرد و دلگیر است
آفتاب سرد و زرد پاییز.

هی دختر ژولیده و زیبا!
شتابت از بهر چیست؟
ـ پدرم آن بالا منتظر است
برایش نان می‌برم با دوغ!

سایه‌ی گرگ‌ها و زوزه‌ی باد.
خون خشکیده بر شیار خاک.
و باد در گیسوان دختر دهقان!

مشتی خاک در دستانم.
دختر در انتهای کوره‌راه گم می‌شود.

رها، رها، رها من!!

2005-08-30T00:36:00.000+04:30

نه بسته‌ام به کس دل
نه بسته کس به من دل
چو تخته‌پاره بر موج

رها، رها ، رهــــــا من!!!

داستان: بخش پایانی/ ساختار و معنا(2)

2005-08-26T00:05:00.000+04:30

در بخش قبلی به این مسئله که معنای داستان در لابه‌لای کنش‌ شخصیت‌ها یا رویدادها به مخاطب انتقال ‌می‌یابد، اشاره کردیم.اینجا اضافه می‌کنم که این اصل را باید همیشه در نظر داشت که :"نگو، نشان بده". ایده‌ی اولیه‌ی ما ممکن است از هر جای آغاز شود، از یک تصویر یک گفت‌وگو یا یک رویداد و در طول آن روابط و حوادث با هم گره می‌خورند و "سرانجام داستان شکل می‌گیرد"؛ اما نقطه‌ی اوج داستان جایی است که می‌تواند آینه‌ی ضمیر پنهان یک نویسنده باشد. ایده‌ی ناظر ما در این قمست از داستان شکل می‌گیرد و ارزشی که قرار است وارد زندگی قهرمان شود از این جاست که معنا می‌یابد.اما این را همیشه باید در نظر داشت که اگر :

"پیرنگ داستان دقیقاً مطابق طرح اولیه پیش برود به این معناست که نویسنده دست خود را باز نگذاشته و به تخیل و غرایز خود میدان کافی نداده است."

پیرنگ‌های گسترش‌یابنده و بسط‌‌‌ یافته از ذهنی خلاق نشأت می‌گیرند نه از تخیلی بسته و پایبند به طرح اولیه. نویسنده باید خود را از ایده‌ی نخستین رها سازد تا ایده‌های جدید و کنش‌های متفاوت امکان یابند تا خود را در داستان نمایان سازند.

" نویسندگان زبده دارای ذهنی دیالکتیکی و انعطاف‌پذیرند که به راحتی نقطه‌ی دید خود را عوض می‌کنند.آن‌ها جنبه‌ی مثبت و منفی و کنایی اثر را می‌بـینند و به شکلی صادقانه و متقاعدکننده به کاوش در حقیقت این دیدگاه‌ها می‌پردازند."

تا این جا می‌توان طراحی زیربنایی داستان را ترکیبی از این عوامل به حساب آورد:

یافتن موضوع

به کار انداختن قوه‌ی خیال

اجرای آزادنه وهوشمندانه‌ی مهارت‌ها و فنون

پرداخت منسجم و هماهنگ یک داستان خوب به این بستگی دارد که داستان‌پرداز از "مضامین نامربوط و گیج‌کننده" و رویدادها و کنش‌های نالازم بکاهد. برای نیل به این هدف "یک معنای بنیادین و مرکزی" می‌تواند کارسازترین روشی باشد که نویسنده در خلق اثرش باید در نظر بگیرد. البته گاهی رویدادها و یا کنش‌های در درون داستان اتفاق می‌افتاد که در کل هیچ کمکی به روند پیشبرد دراماتیکی و عاطفی داستان نمی‌کند، یا به سخن دیگر نالازم است، اما ضروری. به عنوان مثال یک گفت‌وگوی ملای‌آور قبل از یک ضربه‌ی عاطفی و کنش دارماتیکی شدید به یک فضای خالی بدل می‌شود که تاثیر آن رویداد اصلی را دو چندان می‌نماید.
این عوامل سبب می‌شود که ما از یک اثر تعلیم‌گرایانه دور و برای اثبات ایده‌ها و معنای مورد نظر با ترفند‌های داستانی و نه فلسفی و تحمیلی به پردازیم، گرچه یک اثر ادبی می‌تواند منتج به بزرگ‌ترین مفاهیم فلسفی و اخلاقی باشد اما این مفاهیم را به صورت واضح و رو بیان نمی‌کند.
نویسندگان و داستان‌ها را بر اساس بار عاطفی ایده‌ی ناظر به سه دسته‌ی بزرگ تقسیم می‌شوند:

آرمان‌گرا

بدبین

کنایه‌پرداز

" داستان‌های با «پایان خوش» بیانگر خوش‌بینی، امیدها و رؤیاهای نوع بشر، دیدگاهی مثبت نسبت به روح انسان و زندگی آن‌گونه که آرزو می‌کنیم هستند."

" داستان‌های «پایان منفی» یا « بدفرجام» بیانگر بدبینی، احساس شکست و بداقبالی ما، دیدگاهی منفی نسبت به شکست تمدن و ابعاد تاریک بشریت؛ زندگی آن‌گونه که ما را به وحشت می‌اندازد اما می دانیم که غالباً همین‌گونه است."

" داستان‌های «نیک/بدفرجام» بیانگر سرشت پیچیده و دوگانه‌ی وجود، دیدگاهی که همزمان مثبت و منفی است؛ زندگی در کامل‌ترین واقع گرایانه‌ترین شکل خود."

به نظر می‌رسد که در این دسته‌بندی، پر جاذبه‌ترین نوع برای نویسنده‌ها و مخاطبان، نوع سوم، یعنی پایان کنایی است. کنایی به معنای مبهم بودن نیست، اشتباه نکنید، یک پایان مبهم یعنی پایانی دم‌بریده و سمبل‌کاری که بر اثر عدم خلاقیت و کشف یک پایان کامل با کاهلی تمام نویسنده به آن تن داده‌ است.
" ابهام یعنی تیرگی و عدم تعین، یعنی عدم تمییز میان دو چیز. اما در کنایه نشانی از ابهام نیست. کنایه‌ی حقیقی دارای انگیزه و علت واقعی است."

بهر حال ما برای بیان یک معنا که آن را "حقیقت" خود می دانیم یعنی در طول یک معرفت‌شناسی و تجربیات حسی و عقلی به آن به صورت یک باور مشخص در قالب یک حقیقت خاص رسیده‌ایم و اینک مبنا را بر انتقال آن مفاهیم به وسیله‌ی بیان هنری و ادبی قرار داده‌ایم، باید متناسب با رسانه‌ و هم‌سو با کارکردهای آن حرکت کنیم، معنا را در اندیشه و زندگی نمی توان تحمیل کرد بلکه باید اثبات کرد و این در هنر داستان یعنی دوری از حواشی و نزدیک شدن به حقیقت.
با این گفتار به بحث داستان و ساختار آن به طور بسیار خلاصه و فشرده و در دو حوزه‌ی محدود یعنی "شخصیت و معنا" به طور جداگانه پرداختیم. برای پایان از کتاب "مک‌کی" که منبع این نوشته‌ها بود گفته‌ی را نقل می‌کنم:

" ممکن است هنرمند در زندگی شخصی خود به دیگران یا حتا به خودش دروغ بگوید اما در لحظه‌ی آفرینش حقیقت‌گوست؛ در دنیای دروغ‌ها و دروغ‌گوها، یک اثر هنریِ صادقانه همواره نوعی عمل به مسئولیت اجتماعی است."

نوشته‌های مرتبط:
ساختار و شخصیت[+]
ساختار و معنا(1) [+]

داستان: بخش پایانی / ساختار و معنا(1)

2005-08-19T12:33:00.000+04:30

"هنر همه‌ی جهان است" ویرجینیا وولف

تماس ما با جهان از راه هنر یک تجربه‌ی زیبایشناختی است. این یعنی ادراکی فراتر از آنچه در زندگی با آن برخورد داریم. ما نسبت به رویدادهای که بر ما حادث می‌شود از طریق حس و تجربه‌های ‌زیست‌شده‌ به آن واکنش نشان می‌دهیم، اما در برخورد با حتا عاطفی‌ترین و احساسی‌ترین جنبه‌های زندگی در یک اثر هنری این واکنش به گونه ای دیگر خود را می‌نمایاند، تفکر همراه با احساس.
مثالی که مک‌کی در کتاب در این رابطه آورده، ترشح شدید آدرنالین در تماس با یک صحنه‌ی جنایت. ما را میخکوب می کند و چه بسا پا به فرار بگذاریم، ولی پس از گذشت زمانی از این حادثه و دور شدن از آن شاید به مرگ آن فرد به فانی بودن انسان و معناهای که ذهن را فرا می‌گیرند بیندیشیم. بدین گونه "در حالی که زندگی معنا را از احساس جدا می‌کند، هنر پیونددهنده‌ی آن‌هاست." داستان در خلق این لحظات برای ما و تجربه‌ی "آگاهانه و عمدی" از ترس، شادی، مرگ، عشق و... وسیله‌ای است برای خلق "لحظاتی مکاشفه‌آمیز" که به آن "احساس زیباشناختی" می‌گویم.

"سرمنشا تمام هنرها نیاز اولیه و پیشازبانیِ(prelinguistic) روح بشر به غلبه بر تشویش و تنش به کمک زیبایی و هماهنگی است."

اما ما برای بیان افکار و عقاید و معانی موردنظر خویش در داستان، نه با بیان یک "نظریه‌ی منطقی و عقلی" و نه با برانگیختن "عواطف لجام‌گسیخته" به این منظور دست می‌یابیم؛ بلکه حرکت از مرز میان احساس و تفکر ، و دست‌یابی به "قوای ظریف‌تر انسانی نظیر احساس همدلی، تعلق خاطر، الهام و تشخیص" می‌تواند پاسخ‌گوی "حساسیت درونی و ذاتی ما نسبت به حقیقت باشد."
حال برای شروع آفرینش یک داستان با دو فرایند اساسی آغازین باید دست به گریبان شویم:

ایده‌ی اولیه(Premise): یعنی ایده‌ای که نویسنده را برای خلق داستان برمی‌انگیزد.

ایده‌ی ناظر(controlling idea)، یعنی معنای نهایی داستان از طریقِ کنش و حس زیباشناختیِ موجود در نقطه‌ی اوج پرده‌ی آخر بیان و منتقل می‌شود.

اما ایده‌ی اولیه چیزی نیست جز یک پرسش بنیادین: "چه خواهد شد اگر..." از این پرسش به بعد آنچه فکر خلاقه و تخیل نامیده می‌شود ما را به دنیای که در آن هر چیزی ممکن است ـ به شرط آنکه باورپذیرش کنیم ـ، می‌برد. استانیسلاوسکی این پرسش را «اگر جادویی...» می‌نامید. "اعتراف سرخوشانه‌ی یک دوست به تمایل شیطانی، از طعنه‌ی یک گدای افلیج، کابوس و خیال،‌مطلبی در روزنامه، تخیلات یک کودک" و بی‌نهایت منبع دیگر می‌تواند بستری برای پرورش ایده‌ی اولیه‌ی ما باشد. این را باید در نظر داشت که به این ایده تا آن هنگام بها دهیم که در خدمت پیشبرد داستان قرار دارد، و هر جا لازم شد ایده‌ی تازه‌ای را انتخاب و آن قبلی را رها کرد. "مسئله این نیست که از کجا آغاز می‌کنید، بلکه تداوم در کار و یافتن منابع الهام جدید است که اهمیت دارد."
نویسنده باید آنچه را که بیان و توصیف می‌کند در باور مخاطب هم هیچ جای شکی باقی نگذارد و آن را نیز به اثبات رساند. داستان گرچه برپایه‌ای از تخیل و رویا بنا نهاده می‌شود اما باید برای این رویای نیز دلیل و برهان قانع کننده و باورپذیر داشته باشیم. "داستانگوی خبره هرگز توضیح نمی‌دهد" او در خلال گفت‌وگوها و بر محمل مباحثی که میان شخصیت‌های داستان می‌گذرد، فلسفه‌ی خود را عنوان نمی‌کند، "داستان‌های بزرگ عقاید و اندیشه‌های را صرفاً و منحصراً در چارچوب حوادث و رویدادها اثبات می‌کند". چه بسا به نویسنده‌های برخورده‌ایم که با کلمات پرطمطراق و فلسفی سعی در بیان مفاهیمی بسیار والا و ارزشمند نیز داشته‌اند، لیکن تنها چیزی که ما از آن نصیب می‌بریم ملال و دلزدگی است.

"داستان‌گویی یعنی اثبات خلاقه‌ی حقیقت. داستان دلیل زنده‌ای است بر صحت اندیشه، تبدیل اندیشه است کنش. ساختارِ حوادث داستان ابزاری است که به وسیله‌ی آن اندیشه‌ی خود را نخست بیان و سپس اثبات می‌کنیم... بی‌آنکه توضیح دهیم."

در ژانر پر محصول و مخاطب جنایی بنیادی‌ترین مفهوم بر این مبنا است که "جرم و جنایت عاقبت خوبی ندارد." ما هیچ‌گاه در داستان‌های موفق شاهد این نیستیم که "یکی از شخصیت‌ها در گوش دیگری زمزمه کند:«دیدی چی بهت گفتم، جنایت آخر و عاقبت ندارد»" بلکه این معنا در خلال داستان و در نقطه‌ی اوج آن به ما تفهیم می‌شود، جنایتکار مجازات و عدالت برقرار می‌شود.
داستان نویس از پر کردن داستان از ایده‌های مختلف و پراکنده باید پرهیز کند و با پرورش یک ایده‌ی روشن این امکان را برای مخاطب‌ش فراهم کند که معانی و مفاهیم ضمنی را در لابه‌لای داستان او بیابد.

" ایده‌ی ناظر در یک جمله بیان می‌شود، و توضیح می‌دهد که چرا و چگونه زندگی از یک موقعیت وجودی در آغاز داستان به موقعیت دیگری در پایان آن تغییر شکل می‌دهد"

مک‌کی آنچه را ایده‌ی ناظر می‌خواند که در اصطلاحات ادبی از آن با عنوان مضمون یا درونمایه(Theme) نام می‌برند. او اجزای تشکیل دهنده‌ی ایده‌ی ناظر را به دو بخش تقسیم می‌کند:

ارزش

علت

"ارزش یعنی بار ارزشی مثبت یا منفی که در نتیجه کنش نهایی داستان وارد زندگیِ شخصیت می‌شود. به عنوان مثال : در یک داستان جنایی نیک‌فرجام(در گرمای شب) دنیایی ناعادلانه (منفی) به عدالت (مثبت) و در وصف آن می‌توان گفت:«عدالت ابقا می‌شود...»."
"منظور از علت، دلیل اصلیِ رسیدنِ زندگی یا دنیای قهرمان به ارزش‌ مثبت با منفی است.علت اصلیِ بروز این ارزش‌ را در اعماق شخصیت، جامعه و محیط برمی‌گیریم."

تا بدین جا به صورت روشنی بر اهمیت پرهیز از "ساده انگاری" مخاطب و پرهیز از توضیح‌های زاید؛ و تفهیم معنای مستتر در داستان به او به صورت مستقیم چه در قالب گفتار شخصیت‌ها و یا حتا تک‌گویی‌های پراکنده؛ برای مخاطب این امکان را فراهم کنیم تا به معنایابی در خلال آنچه بر اساس ایده‌ی اولیه و گسترش‌یافته‌ی ما شکل گرفته است به پردازد. در داستان‌های ظریف و حتا موعظه‌گر سعدی دقیق شوید، با زیرکی مفاهیمِ اخلاقی و پندآمیزی را که بیشتر ما ذاتاً از بازگویی آن‌ها برای ما به صورت مستقیم و بی‌واسطه گریزانیم، در لفافه‌‌ای ازرویدادهای کوتاه و شیرین به مخاطب انتقال می‌دهد، بی‌آنکه پرگویی کند یا این احساس را در ما ایجاد کند که در معرض نصیحت و پند فاضل‌مآبانه‌ای قرار گرفته‌ایم.

آنکه گفت: آری ،‌ آنکه گفت: دوستت دارم،

2005-08-09T11:00:00.000+04:30

یا عاشقی در سه پرده.

"آنکه اول اعتراف کند[دوستت دارم]، بازنده است." یک مثل قدیمی کولی‌ها

پرده‌ی اول: یک نامه

"هی بی‌قرار!
دل‌نازک‌تر از نمی‌دانم چه…!
تو یعنی نمی‌دانستی
پشت همین کوچه‌ی خواب و چینه‌ی خاکستر،
باغی بوده است بالا دستِ‌ دریا و دامنه؟!"*

چه زود اومد بی‌قراری و بی‌تابیش. چه زود اومد تپش‌های دل و رنگ به رنگ شدن‌ش. چه بی‌تابت می‌کند ندیدن و نیامدنش. آن قدر بی‌هوا می‌آید که نمی‌دانی کی اشک گونه‌هاتو خیس کرده. نمی‌دانستی مثل برق می‌آید و چون ابر ناپدید می‌شود. نمی‌دانستی وگرنه از همون اول‌ش هم بهش دل نمی‌بستی. حالا چیکار می‌کنی، حالا تا کی باید چشم‌برا‌ش باشی، حالا هر پنجشنبه، هر غروب پشت کوچه‌باغ خواب و خاکستر چشم براه‌ش می‌مانی و … .
چه خوب بود که همیشه تو رویاهات بود، یا نه تو بیدار‌یات هم . اون وقت هیچ چیز تو رو از اون جدا نمی کرد حتا خواب، حتا مرگ. چه کیفی داره تو کوچه‌باغی ساکت، پـُرِ بوی کاگل و درخت و بارون بهش برسی و تو چشماش خیره بشی، انگاری که تمام وجودش رو با نگاهات می‌بوسی و اون با شرم زیباش سرخ میشه و چشاش برق می‌زنه و تو غرق در خلسه‌ی بودن‌ش. اونوقت دست‌شو می‌گیریو از کوچه‌های پیچ در پیچ می‌گذرید و تُو سکوت حرف می‌زنید، اینجا دیگه مجال حرف زدن نیست، بذار همش نگاه و سکوت باشه بذار غرق در تو باشم و دیگر هیچ.
آهسته، آنقدر که با تو بودنم کش بیاد، آنقدر که دیگه تموم نشه بذار تا سر همون کوچه رو تا آخر دنیا تا ابدیت کش بیاریم. دستات رو محکم تو دستام می‌فشارم، قلبم یه جای دیگه می‌زنه سرم گیج میره، کاش این کوچه‌ها ته نداشت. آروم دستت رو از دستام جدا می کنی. نگات پر اشک شده. دور میشی و من می‌مونم و این کوچه‌های تنهایی. من می‌مونم و اشک و آه و خیال میعادی دیگر. پنجشنبه عصر، کوچه باغ خواب و خاکستر.
تو که نیستی، تُو عطر یاد و نبودنت غرقم. تو که نیستی قلبم پیش تو می‌زنه هیچ وقت نبوده که بی‌تو قلبم رو احساس کنم. گم میشه و انگار تو سینه‌‌م نیست. نه که نیست،ولی هیچ وقتِ بی‌تو بودن‌، کوبیدن‌ش رو به دیوار سینه‌ام حس نمی‌کنم. چه سخته بی‌تو بودن و بی‌تو ماندن. چه دیر می‌گذره این روزهای بی‌تویی. کاش این هفته‌ها این قدر کوتاه می‌شد که همین فردا، نه همین ساعت، پنجشنبه عصر، پشت کوچه باغ خواب و خاکستر، بود. این دقایق چه بی‌رحمانه دیر می‌گذرند. این ثانیه‌ها چه بی‌مروتند. هر چی حرف دارم برات همش رو از بر کردم، همش رو تلنبار کردم. داره این قد سنگین میشه که تحمل‌ش برام سخت شده. می‌دونم این دفعه‌ام نمی‌تونم بگم، می‌دونم اون وقتی که تو چشام زُل می‌زنی همه‌ی حرفام رو ‌می‌خونی، می‌دونم دستم رو شده و دیگه نمی‌خواد دهن واکنم، ولی کاش می‌گفتم، کاش امانم می‌داد این لرزش دل و دستم.
حالا هی می‌شمارم، روزها و شب‌‌ها را، تا پنجشنبه عصر پشت کوچه‌باغ خواب و خاکستر.

برای تو که: [دوست‌ات می دارم بی‌ آن‌که بخواهم‌ات .]

پرده‌ی دوم: یک لبخند معنی‌دار

سرشو بلند می‌کنه. چشاش دراه زق زق می‌زنه. با خودش میگه خوب شد که این اول گفت، حالا بذار بهش بگم: نه، اونوقت حسابی دمغ میشه. ولی نه، نمیگم یهو دیدی کله‌خری کرد و زد و رفت، دیگه هیچ‌وقتم پشت سرشو نیگا نکرد، نه نمیگم فعلا بذار یه کم براش ناز کنم مطمئن شم که نمیره اونوقت.
کافیه دیگه چقدر طول‌ش میدی. سرم داره گیج میره. سرخ شدم، نفسم به شماره افتاده. خب بگو دیگه یا آره یا نه، خلاص.
نیگاش کن چه رنگ به روش نمونده.وای چه خوب! فکر کنم اگه نه رو هم بگم باز برمی‌گرده تازه اونوقت کلی عزیزتر میشم براش. کاش یه فال می‌گرفتم قبل از این‌که ببینم‌ش. از کجا می‌دونستم این دیونه یهویی بیاد و این حرفا رو بزنه. کاشکی از اول‌ش هم باهاش سر صحبت رو باز نمی‌کردم، ولی نه خوب شد، اصلا خودمم نمی‌دونم.
داری چیکار می‌کنی، استخاره می‌کنی زودباش دیگه یا آره‌س یا نه، چه از چشاش شیطنت می‌باره.
یه جوری بهش نیگا می‌کنه که انگار داره تحقیرش می‌کنه، انگار از این که بهش گفته "دوستت دارم" احساس فتح می‌کنه احساس قدرت. سرشو بالا می‌گیره و تو چشاش زُل می‌زنه و بعد یه لبخند معنی‌دار رو لباش میاد، همین!.

پرده‌ی سوم: یک بوسه‌ی کوچک

کتاب رو از دست‌ش گرفتم دستاش رو لمس کردم. یهو انگاری یه اتفاق شگفتی افتاده باشه مث برق دستامون رو کشیدم عقب و صاف تو چشای هم زل زدیم. دلم داشت از جا کنده می‌شد. انگاری لب‌هاش داشت می‌لرزید. دستای منم. سرخ شدیم و نمی‌دونم چطور این اتفاق افتاد، دستم رفت دور گردن‌ش و داغ شدیم لباش بیشتر می‌لرزید، دستای منم. چشام رو بستم و بعد یک بوسه‌ی کوچک، همین!.

----------------------------------------------------------------------
*شعر از کتاب سفر بخیر "سید علی صالحی

حافظ / بخش دوم: روزگار بی‌فریاد

2005-08-08T00:45:00.000+04:30

پیش‌نوشت: در این روزها که "نفس در سینه‌ام حبس" است و آنچه می‌بینم و آنچه می‌گذرد در این "سرزمین پر از غم"، حرفی و حدیثی برایم نگذارده جز "سکوت".
احمد جان، مانیای مهربان ، گنجشکک نازنین... همه‌ی دوستان وبلاگ‌شهر. ممنون از لطف‌تون، از همراهی‌ و همدردی‌تون. امیدوارم بزودی از این "شبیخون بلا" سرزمینم نجات پیدا کند، کودکان و مردان و زنان سرزمینم حق دارند با آرامش زندگی کنند.
برسان باده که غم روی نمود ای ساقی!
این شبیخون بلا باز چه بود ای ساقی!
بس که شستیم به خون‌آب جگر جامه‌ی جان
نه از آن تار به جای ماند و نه پـود ای ساقی!

***
زمانه‌ی شاعر و اوضاع سیاسی اجتماعی او بازتاب عینی در آثارش به جای می‌گذارد، که می‌تواند حتا به عنوان منبعی برای مطالعات تاریخی و جامعه‌شناختی آن دوران از زندگی هنرمند و جامعه‌اش، قرار گیرد. درباره‌ی چگونگی گذارن زندگی "شمس‌الدین محمد" و موقعیت اجتماعی او راویات گوناگونی در دست است. به روایتی در جوانی نانوایی فقیر بوده و از درس و مدرسه بی‌بهره، و به سبب معجزتی به آن کمال و "علم لدنی" نائل می‌گردد. بهرحال از این افسانه‌ها که بگذریم می‌توان شمس‌الدین محمد را که "جوانی نورسیده بود، اهل فضل و ظاهراً از ثروت و مکنت هم نصیبی داشت" و حافظ قرآن، درشمار "طالبان علمی" آورد که آن روزها در مدارس شیراز به کسب دانش روز می‌پرداختند. گرچه زرین کوب بهره‌ی حافظ را از درس و مدرسه،حاکی از مکنت و رفاه او می‌داند، اما با توجه به مدارس پرشمار در شیراز و اهمیت به دانش‌اندوزی و فراهم آوردن این امکان برای همه زیاد هم بعید به نظر نمی‌رسید که کسانی از طبقات فرودست اقتصادی به تحصیل علم بپردازند، گرچه این امر به دشواری امکان‌پذیر بود.اما وضع مدارس در این زمان به چه صورت بود؟

"حتا معلم مکتب هم از آلودگی برکنار نبود. توانگرزادگان را بیشتر مراعات می‌کرد و بینوایان را تحقیر می‌کرد و آزار. به علاوه نه فقط با خوب‌رویان مکتب سر و سری داشت با مادرانشان هم بسا که رابطه‌ها داشت پنهانی."

با این احوال، برای کودکی نورسیده نمی‌توانست روزگاری از این تیره‌تر غرق در بی‌عدالتی با نظامی اخلاقی مشمئزکننده، را تصور کرد. در همین روزگار است که "عبید زاکانی"* با شوخ طبعی و نکته‌سنجی خاص خود بر پایه‌های رفتاری و اخلاقی زمانه گستاخانه طعنه می‌زند. شادخواری و عشرت‌جویی در شیراز آن زمان امری فراگیر در میان عوام و خواص بوده است. پناه بردن به مستی که خواجه آن را دوای هر دردی می‌دانسته است،شیخ و شاه را به یک راه می‌بُرد؛ غافل از خود و فارغ از مُلک. شاعر جوان که از "قال و مقال" مدرسه ملول شده بود " آرامش روح خود را در شطحیات تند عرفا می‌جست و اقوال ابهام‌آمیز مشایخ". برای شاعر جوان و نوجو و کهنه‌‌رند شیرازی چه کششی در عرفان می‌توانست او را به خود جذب کند؟

" عرفان، که هم ظاهربینی‌های زاهدان عاری از شور و حال را طرد می‌کرد، هم موشکافی‌های بی‌حاصل اهل بحث و استدلال را."

"ذهن تند و سرکش" حافظ جوان سوال و دغدغه‌های کلامی و درونی خود را در قالب عرفان بیشتر می‌توانست دنبال کند تا استدلال‌های فلسفی. اما حافظ با "احتراز از دستگاه شیخ و خانقاه" علاقه‌ی خود را به تفکر و مبادی عرفا حفظ کرد تا جایی که در سراسر دیوان او تعالیم و الفاظ صوفیه به چشم می‌خورد، برای نمونه الفاظی چون:

" پیر و ابدال، جمع و تفرقه، ذکر و ورد، محبت و عشق، حجاب و کشف، فقر و قناعت، خرقه و دلق، شطح و طامات، معرفت و فنا، وجد و سماع"

در اشعار او بسیار به چشم می‌خورد. اما در این "روزگار بی‌فریاد" که " ارباب بی‌مروت دنیا، دین و قدرت را سنگر می‌سازند، برای اغفال و تجاوز" و هر انسان آزاده‌ای را به واکنش وامی‌داشت، حافظ جوان با آن ذهن ناآرام و طبع رندگونه‌اش چگونه می‌توانست خود را به سکوت و خلوت‌نشینی راضی کند؟ می‌توان چنین چیزی را از او انتظار داشت؟

" حافظ در این اشعار چنان از گناه و فساد اهل زمانه شکایت دارد، چنان شیخ و صوفی و قاضی و محتسب را به یک چوب می‌راند، چنان همه‌ی آفاق را پر از فتنه و شر نشان می‌دهد که انسان خیال می‌کند دنیای او دنیایی بوده است واقعاً استثنایی، دنیایی خیلی از دنیای ما گناه‌آلود[تر]."

حافظ را نه می‌توان عارفی تمام وقت به حساب آورد نه رندی تمام عیار.بهرحال او گاهی، همچون هر انسان دیگری، در بند و گیر و دار مسایل روزمره و عادی‌ش بوده و "غم نان" و حفظ موقعیت در زمانه‌ی که " ابلهان را همه شربت ز گلاب و قند است، و قُوتِ دانا چیزی نیست جز خون جگر" او را دچار دلزدگی و گاه بی‌تفاوتی نسبت به آنچه در اطراف‌ش می‌گذشت، می‌کرد. اما هرگز نه ریاکارانه و سالوس‌بازانه " در آستین مرقع پیاله پنهان می‌کرد" و نه گوشه‌ای عزلت و خلوت گزیدن را برای دور ماندن از گزند و طعنه، امر صحیحی می‌پنداشت.

گو رو اندر پس زانوی سلامت بنشین
هر که از دست ملامت به فغان می‌آید.

----------------------------------------------------------------
*تخم حرام اندازید تا فرزندان شما فقیه و شیخ و مقرب سلطان باشند. [کلیات عبید، رساله‌ی صد پند، شماره‌ی 98]
**منبع : از کوچه‌ی رندان. عبدالحسین زرین‌کوب. انتشارات سخن .چاپ سیزدهم 1379 تهران.

مرگ شعله‌ها

2005-07-31T13:34:00.000+04:30

در میان گونه گونه مرگ‌ها تلخ‌تر مرگی‌ست مرگ برگ‌ها
زانکه در هنگامه‌ی اوج و هبوط
تلخی مرگ‌ ست با شرم سقوط
وز دگر سو، خوش‌ترین مرگ جهان
ـ زآنچه بینی، آشکارا و نهان ـ
رو به بالا و ز پستی‌ها رها
خوش‌ترین مرگی‌ست مرگ شعله‌ها

شفیعی کدکنی

داستان/ بخش نخست: ساختار و شخصیت

2005-07-29T12:49:00.000+04:30

این مطلب و مطلب بعدی "ساختار و معنا" چکیده‌ای است از کتاب " داستان، ساختار سبک و اصول فیلمنامه‌نویسی" اثر "رابرت مک‌کی". گرچه تاکید اصلی در این کتاب بر روی ساختار فیلمنامه‌ است، اما مسایل بنیادینی درباره‌ی داستان‌نویسی در بخش‌های از آن به چشم می‌خورد که چیزی نیست که بتوان آن را مختص به فیلمنامه دانست.
در آغاز این فصل از کتاب با سوالی شروع می‌کند که به گفته‌ی "مک‌کی" مشاجره‌ی است که عمری به درازای عمر هنر دارد. پیرنگ یا شخصیت؟. او با اشاره به اینکه ارسطو با مقایسه

این دو به این نتیجه می‌رسد که شخصیت در مرتبه‌ی دوم اهمیت قرار می‌گیرد. اما پیدایش "رمان" این معادله را بهم ریخت و در قرن نوزده بسیاری بر این باور بودند که "ساختار صرفاً وسیله ای برای نمایش شخصیت است و چیزی که خواننده طلب می‌کند شخصیت‌های جذاب و پیچیده اند". اما با اینکه امروزه نیز این مشاجره ادامه دارد در اصل بی‌نتیجه بوده، زیرا: "بحث از اساس غلط است."
ما نمی‌توانیم ساختار را از شخصیت یا بالعکس جدا کنیم، چون در اصل رابطه‌ای ناگسستنی با هم دارند و در اصل یک چیزند، هرگز یکی نمی‌تواند از دیگری مهم‌تر باشد. مک‌کی پایان این مباحث بی‌اساس را در "تفکیک دو جنبه‌ی بنیادیِ نقش داستانی" یعنی : شخصیتCharacter)) و شخصیت‌پردازی (Characterization)، می‌داند.

"شخصیت‌پردازی یعنی حاصل جمع تمام خصایص قابل مشاهده‌ی یک فرد انسانی، هر آنچه بتوان بادقت در زندگی شخصیت از او فهمید: سن و میزان هوش؛ جنس و تمایلات جنسی؛ سبک حرف‌زدن و ادا و اطورها..."

با برشمردن خصایل ژنتیکی و تجربیات عملی هر کدام از ما هویت منحصر و ویژه‌ی می‌توان برای هر انسان تعریف کرد، اما به عقیده‌ی مک‌کی این شخصیت، حقیقی نیست:

"شخصیت حقیقی یک انسان در تصمیماتی که در شرایط بحرانی می‌گیرد آشکار می‌شود ـ هر چه بحران و فشار بیشتر باشد این آشکار شدن کامل‌تر است و تصمیمی که گرفته می‌شود به سرشت بنیادی شخصیت نزدیک‌تر."

تاکید مک‌کی بر بروز آنچه حقیقی و ذات‌ اصلی شخصیت‌ها در مواقع بحرانی‌ست در داستان می‌تواند کنش‌ها و نقش‌های یک شخصیت را تعیین کند و یا عیان سازد. او از این موضوع با عنوان "تجلی شخصیت" نام می‌برد. به این معنا که آشکارسازی و عیان کردن شخصیت حقیقی فرد " در تضاد و تقابل شخصیت ظاهری او، در هر داستان ِ خوبی اهمیت بنیادین دارد. در واقع این ابهام و ظاهرسازی در زندگی واقعی ما یک امر طبیعی به نظر می‌رسد و در واقع واکنش ما در لحظات بحرانی‌ست که هویت و ذات حقیقی ما را نمایان می‌سازد.
در ادامه‌ی این بحث با اشاره به یک شخصیت فرضی که در ابتدای داستان، همان شخصیتی باشد و تا آخر هیچ تغییری اساسی در او مشاهده نشود و هیچ تضاد بیرونی و درونی در زندگی او به چشم نیاید:

"نقش به فهرستی تکراری و قابل پیش‌بینی از رفتار و سکنات تبدیل خواهد شد."

او با اضافه کردن این مسئله که آدم‌های سطحی و یک‌بعدی هم وجود دارند و در باورپذیری این شخصیت مخاطب با مشکل مواجه نیست، "اما حقیقتاً کسل‌کننده‌اند." اما اصل"عمق بخشیدن به شخصیت" در ساختار داستان باید چگونه عمل نماید؟

"بهترین داستان، داستانی است که نه تنها عمق شخصیت را می‌کاود بلکه این سرشت عمیق را در طی روایت، در جهت مثبت یا منفی، به پیش می‌برد، یا به عبارتی تغییر می‌دهد."

مثالی که در این بخش برای بازی ِ شخصیت و داستان می‌آورد؛ هملت اثر شکسپیر است. و منحنی شخصیت یا بهتر است بگوییم تغییر شخصیت او را در پنج مرحله این گونه تشریح می‌کند:
گام نخست: شخصیت ظاهری قهرمان؛ هملت برای خاک سپاری پدرش از دانشگاه به خانه آمده، افسرده، پریشان.
گام دوم: آشنایی با کُنه شخصیت قهرمان؛ زوایای روح او بتدریج که دست به عمل می‌زند آشکار می‌شود، باهوش محتاط و انتقام‌جو.
گام سوم: ایجاد تضاد میان سرشت بنیادی و ظواهر شخصیت قهرمان.
گام چهارم: روشن‌تر کردن زوایای شخصیت قهرمان در شرایط ویژه و تحت فشار.
گام پنجم: رسیدن به نقطه‌ی اوج داستان؛ تصمیمات و گزینش‌ها سرشت انسانی شخصیت را به کلی عوض کرده است، کشمکش‌های قهرمان(هملت) به پایان می‌رسند، عقل و هوش او به فرزانگی و حکمت بدل می‌شود و آرامش و بلوغ را تجربه می‌کند.

تغییر در جهت مثبت. در آخر می‌توان این‌گونه جمع‌بندی کرد که، نقش ساختار در داستان فراهم آوردن موقعیت‌های ویژه و بحرانی برای شخصیت‌های داستان است تا:

" با تصمیمات و اعمال هر چه خطرناک‌تر، به تدریج سرشت حقیقی خود را تا حد ناخودآگاه برملا سازند."
و "نقش شخصیت این است که خصایص و امکانات ظاهری افراد را که توجیه‌کننده‌ی اعمال و تصمیمات آن‌هاست وارد داستان کند؛ به عبارت دیگر شخصیت باید باورکردنی باشد."

مسئله ی مهم دیگر در رابطه‌ی با ساختار و شخصیت "هماهنگی appropriateness" است. بدین معنا که پیچیدگی های شخصیت باید متناسب با "ژانر" باشد، ژانر "فارس" به شخصیت‌های ساده نیاز دارد، زیرا پیچیدگی‌های شخصیت ما را از اعمال مضحک که ذاتی این ژانر است دور می‌کند. پس داستان "شخصیت‌محور" به چه معناست؟

"یعنی داستانی که محور آن "شخصیت ظاهری" است، سیماچه‌ای که شاید خوش آب و رنگ باشد اما شخصیتی که در زیر آن است خام و پرورش نیافته باقی می‌ماند."

بهرحال رابطه‌ی پویای "شخصیت و ساختار" زیربنای یک داستان کامل را تشکیل می‌دهند که اساس بسیاری از آثار کلاسیک ادبیات جهان است. بخش بعدی این مطلب مربوط است به "ساختار و معنا ".

-----------------------------------------------------------------------------------------
منبع: داستان، ساختار، و سبک و اصول فیلمنامه‌‌نویسی. رابرت مک‌کی. ترجمه‌ی محمد گذرآبادی. هرمس. 1382تهران

حافظ / بخش نخست: شهر رندان و زاهدان

2005-07-26T10:46:00.000+04:30

از ننگ چه گوئی؟ که مرا نام ز ننگ است!
وز نام چه پرسی؟ که مرا ننگ ز نام است!
می‌خواره و سرگشته و رندیم و نظرباز
وآن کس که چو ما نیست، در این شهر کدام‌ست؟
با محتسبم عیب مگوئید، که او نیز
همواره چو ما در طلب عیش مدام است.

چرا حافظ راز عجیبی است؟ مقدمه‌ی دیوانی که شاملو آن را تصحیح کرده است، با این جمله آغاز می‌شود: "حافظ راز عجیبی است". اما هرگز جوابی در حد و اندازه‌ی سوال نمی‌یابیم. این رازآلودی و ابهام در زندگی و آثار او از کجا می‌آید؟ شاید برای آغاز این بحث، پرداختن به اوضاع تاریخی و اجتماعی زمانه‌ی حافظ در شیراز که بیش از یک بار از آن پای بیرون ننهاده است؛ بهترین مدخل برای شناخت از آثار و شخصیت او باشد. این نکته را متذکر می‌شوم که تنها منبعی که من اساس این نوشته‌های کوتاه قرار داده‌ام "از کوچه‌ی رندان" اثر "عبدالحسین زرین‌کوب" است، و به بررسی فصل به فصل آن می‌پردازم.
زرین‌کوب نیز در همان ابتدا به راز‌آلودگی و ابهام در اشعار او اشاره کرده. او با ذکر این مطلب که هیچ‌کس نمی تواند به درستی اشارات حافظ را به مفاهیمی از قبیل "عشق و مستی" به مصادیق ثابتی ارجاع دهد. این امر را می‌توان در رفتار بسیاری از شاعران و متفکران آن دوران به وضوح تشخیص داد. در زمانه‌ی که ارباب قدرت هر آنکه با آنان بود "غرق در خوشی و نعمت سلطان" و هر که بر آنان "مورد خشم و مستحق قتال"، برای بقای زندگی و حفظ موقعیت‌های ناپایدار و در خطر، هیچ راهی مقعول‌تر و ناگزیرتر از این "پنهان‌کاری" و در "ابهام‌" سخن گفتن نبوده است. اما در شیراز آن زمان . حکامی که تنها اندیشه‌‌ای که در سر داشتن حفظ قدرت و "عیش مدام" بود، از یک طرف و "کلوها" یا کدخداهای شهر که با خیل پهلوانان و رندان شهر می‌توانستند در یک آن شهر را بهم بریزند، از سوی دیگر و حکامی مانند شاه شیخ "در شادخواری و عشرت‌جویی خویش این همه را آزاد می‌گذاشت". اما رندان که بودند؟

"اینان از هیچ تعدی ابائی نداشتند. شراب در بین آن‌ها رایج بود، بنگ و حشیش نیز. به علاوه هم شاهدبازی در نزد آن‌ها رواج داشت هم زن‌باره‌گی....
این لاابالیگری و ماجراجویی آن‌ها سرمشقی تلقی می‌شد برای بی‌قیدی عارفانه: بی‌قیدی به دنیا و بی‌نیازی از آن."

این جماعت "بی‌نیاز از رد و قبول خلق" در بی‌پروایی و شهرآشوبی آوازه بودند. آن‌ها به هر قدرتی بی‌اعتنایی می‌کردند. بی‌پروایی و جسارت آن‌ها در نزد عارفانی که آرزوی‌شان" مثل یک رند نفس برآورد و ملاحظه‌ی نام و ننگ و حشمت و جاه را یک چند کنار بگذارد"، رشک‌انگیز بود. این احوال به وضعیتی اشاره دارد که در سایه‌ی حکومت‌های استبدادی و دسپوتیسم سر بر می‌آورد. فرد برای بیان عقاید و اندیشه‌ی خود و حتا در حوزه‌ی زندگی شخصی و عقاید فردی خویش ـ نوشیدن شراب و... ـ باید دست از جان و مال و موقعیت خویش می‌شست. در آن سوی "زاهدان و صوفیان" که گوشه‌ی خلوت خانقاه‌ها و مساجد را مأمنی برای گذارن زندگی و به خودمشغولی و به خدارسیدن‌شان کرده بودند از احوال خلق بی‌خبر بودند و اگر هم خبردار می‌شدند برای آن اهمیتی قائل نبودند. به طبع این دسته نیز برای حاکمان خطری نداشتند مگر آن که بر عقاید رایج و سنتی بشورند و "اسرار" فاش گردانند، آن وقت نیز اینان جای‌شان "سر دار" بود. از آن طرف وضعیت علوم تجربی و دانش عقلی همچون پزشکی و فلسفه چنان مضموم بود که با دیده‌‌ای تردید و تحقیر به صاحبان آن نگریسته می‌شد.

" چون و چراهای اهل فلسفه به قدری نزد زهاد منفور بود که یک تن از دانشمندان وقتی سخنی گفت که بوی حرف‌های فلاسفه را می‌داد فوری پشیمان شد و استادش به او گفت که باید نکاح خود را با زن‌ش تجدید کند و او خود به همین قصد نزد استاد رفته بود."!

با این احوال و با وصف شرایط دوران حافظ نباید تعجب کرد که در شعری، این حرف را که رنگ و بوی ریاکارانه دارد از حافظ شنید: "حافظم در مجلسی دردی‌کشم در محفلی" و یا به تمامی به قول شاملو در هیئت "قلندر یک لاقبای کفرگو" بر همه‌ چیز پشت پا زند و با "رندی" بگوید:

این خرقه که من دارم در رهن شراب اولی
وین دفتر بی‌معنی غرق می‌ ناب اولی!

تا حدی با فضای زیستی و شرایط اجتماعی زندگی حافظ و همچنین با رفتار و کنش "رندانه" و "زاهدانه" که از مفاهیم بنیادی و تکرارشونده در شعر اوست، آشنا شدیم . در بخش دوم به شرایط سیاسی و اجتماعی و هم‌عصران حافظ خواهم پرداخت.

-----------------------------------------------------------------------

(1).شاهد پسران نابالغ و زیبارویی بودند که به پیاله‌گردانی و ساقی‌گری در میخانه‌ها گمارده می‌شدند.
(2). سطرها یا کلماتی که باحروف ایتالیک نوشته شده‌اند از کتاب زرین کوب است.

خورشید در اعماق

2005-07-23T00:27:00.000+04:30

مرا تو بی سببی نیستی.
به راستی
صلتِ کدام قصیده‌ای
ای غزل؟
ستاره‌باران جواب کدام سلامی
به آفتاب
از دریچه‌ی تاریک؟
کلام از نگاه تو شکل می‌بندد.
خوشا نظربازیا که تو آغاز می‌کنی!

یک بچه دبیرستانی ادبیاتی ِ پر از شور و شوق شاعری و تشنه‌ی کلام‌های سحرانگیز، باران واژه‌هایی این چنین تمام وجودش را پر از طراوات و شکفتن می‌کرد، "خوشا نظربازیا که تو آغاز کنی" و این‌گونه بود که به بامداد بر دروازه‌های تاریکِ زمانه‌ی پرآشوب و تاریک سلام گفتم. آهنگ و طنین کلام‌ش چنان در گوشم ماندگار شد که به هر گامی شعری از او را زیر لب زمزمه می‌کردم. هر گوشه‌ی از کتاب‌های مدرسه یا دفتر دوستان همکلاس را که گیر می‌آوردم بی‌درنگ شعری به یادبود می‌نوشتم و هر گوشه و هر کتاب پر بود از نام و شعر "شاملو".
کسی که نام‌ـ‌ش پر از وسوسه‌ی گفتن و شوق فریاد زدن بود. او زبان ما بود و ما دهان او. او می‌گفت و ما فریاد می‌زدیم. او می‌سرود و ما سکوت می‌کردیم. او می‌درخشید چون آفتابی در اعماق و ما تشنه‌ی نور به دنبال روزنه‌ی به سوی آفتاب. به جست‌ و جویش به درگاه ابر می‌گریستم و او در اعماق زمین. "هوای تازه‌"‌ی بود در گندزار و تعفن این مرداب.
آن وقت‌ها که با آیدا درگوهردشت زندگی می‌کردند تنها آروزیم این بود که تهران قبول بشم تا بتوانم ببینمش. حالا که فکر می‌کنم اگر این فرصت هم برایم پیش می‌آمد چه می‌توانستم بگویم، جز این که سکوت کنم و نگاه‌ـ‌‌‌ش کنم "خوشا نظربازیا که تو آغاز کنی!". نمی‌دانم شاید این روزها رشته‌ی الفتی که بین من و شعر شاملو بود گسسته باشد و آن شور کودکانه و ذوق مستانه را نسبت به شعرهایش نداشته باشم، اما همچنان برایم انسان عزیزی است و دوست‌ـ‌ش می‌دارم‌ "چرا که می‌شناسمش به دوستی و یگانگی."

بر زمینه‌ی سربی صبح سوار
خاموش ایستاده است
و یال بلند اسب‌ـش در باد
پریشان می‌شود.

خدایا خدایا!
سواران نباید ایستاده باشند
هنگامی که
حادثه اخطار می‌شود.

کنار پرچین سوخته
دختر
خاموش ایستاده است
و دامن نازک‌-‌ش در باد
تکان می‌خورد.

خدایا خدایا!
دختران نباید خاموش بمانند
هنگامی‌ که مردان
نومید و خسته
پیر می‌شوند.

کسی رو نمی‌خواید براتون بمیره؟

2005-07-22T00:41:00.000+04:30

"مارف ئاغایی" را می‌توان جزء جریانی در ادبیات و شعر کردستان ایران به حساب آورد که آن را با عنوان "موج نو" می‌شناسند. مرگ او در یک سانحه‌ی اتومبیل، نام او را به کسانی که می‌توانستند در شعر و ادبیات کردستان تاثیر بسزایی داشته باشند و مرگ این فرصت را به آنان نداد، اضافه کرد، کسانی چون: سواره‌ی ایلخانی‌زاده و ژیلا حسینی. از او دفتر شعری با نام "زمین سخت و آسمان دور" در دست است که حاوی آثاری‌ست که توانایی و استعداد او را نشان می‌دهد که با مرگ‌ـ‌ش بر آن مهر پایان نهاد. قمست کوتاهی از شعری از او همراه داستان کوتاهی را ترجمه کردم که در اینجا می‌‌آورم.
...

آن‌قدر این وطن ما را آزرده‌ست
که دیگر مردمان ما را نمی‌پذیرند
؟Where are you from
I 'm from Kurdistan
اهل کجایی؟
کردستان

من از چشمانش می‌خوانم
به ناگاه خبرهای رادیو در خاطرش می‌گذرد
او بزغاله‌ی زردموی می‌شود و
من گرگی سیاه سر
خودش را از نگاهم می‌دزد! ...

زندگی
درون تابوت قرارش دادند. کفن بر تن‌ش نمودند و برایش اشک ریختند. داخل آمبولانس‌-‌ش گذاشتند و در را بر رویش بستند. آمبولانس آژیرکشان به راه افتاد و دور شد. بعد از چند لحظه بازگشت و درش را باز کردند. کفن را از رویش برداشتند. صدایی بهش گفت: پاشو، تموم شد!
این اولین باری بود که می‌مرد. این مرگ رو هم خودش انتخاب نکرده بود. گرسنه و بی‌پناه و آس و پاس در کوچه‌‌های شهر می‌گشت. سرش چون کوهی بر تن‌ـش ویران شده بود. به همه چیز فکر می‌کرد، حتا خودکشی. جرات هم نداشت که خود را بکشد اما اگر کسی پیدا می‌شد که می‌کشدش هیچی نمی‌گفت. در این خیالات غرق بود که سرکوچه‌ای به گروهی فیلم‌ساز برخورد. کارگردان پیش آمد:
ـ به کسی نیاز داریم که برای مدت کوتاهی توی فیلم بمیره. پول خوبی هم بهش میدیم.
او هم بدونه هیچ تردیدی قبول کرد.
داخل تابوت قرارش دادند. کفن بر تن‌ش نمودند... پاشو، تموم شد!
پول‌ها رو شمرد و به راه افتاد. یک هفته رو به خوبی گذراند، اما دوباره گرسنه و بی‌پناه و آس و پاس توی کوچه‌ها به راه افتاد. حالا هر جا که شلوغیی ببینه زود جلو می‌رود و می‌گوید:
ـ ببخشید! کسی رو نمی‌خواید براتون بمیره؟!
ترجمه‌ی دو شعر دیگر از او در اینجا [+]

نامه

2005-07-19T00:32:00.000+04:30

برای آنهایی که همیشه خسته‌اند و بی‌لبخند
سلام پدر!
خیلی وقت بود ازتون خبر نداشتم. دیروز مجید اومد، با بوی شهرمون و با یه سبد پر از نون تازه‌. چقدر سفره‌ی رو که توش برام نون و شیرینی پیچیده بودی بو کردم. چقدر دلم تنگ شد برای چشای پر غصه‌ات. چقدر دلم تنگ شد برای دستات. همیشه سر سفره تنها جایی که می‌تونستیم ببینیمت، سرت رو می‌انداختی پایین‌ـ‌و تند تند قبل از همه‌ غذات رو تموم می‌کردی. چقدر دوست داشتم یه بار سرت رو بالا بگیری و غذا خوردنت رو ببینم. شرمت از چی بود پدر؟ از زهرا که کیف نداشت؟ یا از حمید که اون مرض لعنتی داشت ذره ذره آبش می‌کرد جلو چشات. اگه تو از ما شرم داشتی، ما را بگو، باید می‌مردیم باید اصلاً هیچ‌وقت خدا نگامون رو تو نگات نمی‌نداختیم. آره پدر! زندگی تو شده بود، صبح ،خروس‌خون بری و شب، بوق سگ برگردی. همش هم برای ما بود پدر. استکان چای رو که دستت می‌گرفتی، به زور خودت رو نیگه می‌داشتی که چشات هم نیاد. چقدر دلم تنگ شده برای اون چشای پر غصه‌ات. حالا من باید از خجالت هیچ وقت برنگردم، چی می‌شد پدر که من این‌قد درمی‌آوردم که دیگه تو با اون تن مریض و رنجورت مجبور نشی بری سر میدون. چی می‌شد آخه؟ چی بگم؟ غصه‌تون نگیره ها! اصلا ول کن این حرفا رو. دست مادرو می‌بوسم بگو زیاد خودشو اذیت نکنه دیگه، بره سرکوچه نون بگیره، دست از اون تنورش بر داره، چشاش کور میشه بخدا این قدر سرشو می‌اندازه رو اون آتیش و دود و دم. دستای تو رو هم می‌بوسم. بذار یه روزی پولدار بشم، دیگه تو نمی‌خواد بری سر میدون. بشین کنج خونه و آقایی کن. برام دعا کنید. اینجا وقتی آدم تنها میشه تنها همسایه‌ش غصه‌هاشه. برام دعا کنید.

اگر این مرگ است که به طرف من می‌آید،

2005-07-18T00:34:00.000+04:30

بگذارید صبور باشم

گاندی: عجیب است! حال مثل یک بچه روی زمین خوابیده‌ام. دست‌ها و پاهایم قدرت ندارند. نه می‌توانم حرف بزنم، نه حتا سرم را تکان بدهم. اوه! به جز آسمان آبی و این ابر سفید چیز دیگری نمی‌بینم. درست مثل یک بچه سینه‌ام مرطوب شده است. بوی خون به مشامم می‌رسد. یک شیء، یک موجود بیگانه، به قلبم داخل می‌شود. چقدر نرم و چقدر ملایم!
یک صدای زنانه: مهاتما! مرا ببخش!
گاندی: تو کیستی؟
همان صدای زنانه: من گلوله‌ای هستم که دارد به قلب تو فرو می‌رود. مرا ببخش مهاتما! ، مرا در کارخانه‌‌ی اسلحه‌سازی در دوم دوم (Dum-Dum) برای کشتن ببر و فیل ساخته‌اند. گاندی! باور کن من نمی‌خواستم وارد بدن تو بشوم، تقصیر آن تپانچه‌ است که مرا به طرف تو فرستاد.
گاندی: تو بی‌تقصیری. تپانچه هم بی‌گناه است. آن جوانی هم که لوله‌ی تپانچه را به طرف من گرفت تقصیر ندارد. اگه می‌توانستم حرف بزنم، با صدای بلند فریاد می‌کردم تا همه بفهمند که او بی‌گناه است. چه خوب شد که قبلاً دستم را روی پیشانی‌اش گذاشتم و برایش دعا کردم.
گلوله: برای من هم دعا کن!
گاندی: گلوله‌ی عزیز! برای تو هم دعا می‌کنم.
گلوله: متشکرم. من هم سعی می‌کنم آنقدر نرم و ملایم به قلب‌ات وارد شوم که خیال کنی دست لطیف یک زن روی سینه‌ات می‌لغزد.
گاندی: گلوله‌ی عزیز! من اصلاً فکر نمی‌کنم تو داری وارد قلبم می‌شوی.
گلوله: آه! من دارم پیش می‌روم. از پوست بدنت هم گذشته‌ام. تا یک لحظه ی دیگر به قلبت می‌رسم.
گاندی: آن وقت چه می شود؟
گلوله: آن وقت تو می‌میری، گاندی!
گاندی: از کجا می‌دانی که آن مرگ است؟ چقدر همه‌جا ساکت است! همه‌ی آن مردم با پرچم‌های رنگی‌شان ناپدید شده‌اند. حالا فقط آسمان باقی مانده است، با آن یک تکه ابر سفید. همه‌ی آن سر و صداها، آن همه سرود و موسیقی، همه از بین رفته. فقط زمزمه‌ی خزیدن آب رودخانه و صدای وزش باد را می‌شنوم. اما کی می‌داند که این مرگ است.
یک صدای بم زنانه: گاندی! مرگ همین است.
گاندی تو کی هستی؟
همان صدای بم زنانه: من زمینم. همان زمینی که تو رویش خوابیده‌ای. گاندی! من مرگ را خوب می‌شناسم. من مرده‌های بسیاری را در دل خود پنهان کرده‌ام؛ مرده‌هایی که دیر یا زود طعمه‌ی کرم‌های شده‌اند.
صدای بم یک مرد: من رودخانه‌ی "جومنا Jumna" هستم گاندی!. همان رودخانه‌ای که از سمت چپ تو عبور می‌کند. هندوها خاکستر مرده‌هایشان را روی من می‌ریزند؛ من خاکسترها را به عمق خود فرو می‌برم و آن‌ها را تبدیل به گل و لای می کنم.
صدای زیر مردانه: من هم باد هستم. بادی که بدن تو را نوازش می‌کند. من هم تا به حال جسد‌های بسیاری را دیده‌ام و با استخوان‌های آن‌ها بازی کرده ام.
زمین: همه‌ی ما مرگ را خوب می‌شناسیم، مهاتما گاندی!
گاندی: پس اگر این مرگ است که به طرف من می‌آید، بگذارید صبور باشم و مقاومتی نکنم.
زمین: گاندی! تو دیگر فرصت صبور بودن را نداری.
باد: پنج ثانیه‌ی بعد می‌میری، گاندی!
زمین: گاندی! می‌دانی پنج ثانیه یعنی چه؟
رودخانه: همین که آن پرستوی کوچک در حاشیه‌‌ی ابر سفید رد شد، پنج ثانیه تمام است. آن وقت تو می‌میری.
زمین: از فرصتی که داری استفاده کن گاندی!
رودخانه: این فرصت را از دست نده!
باد: محکم نگه‌ش دار!
قسمتی از نمایشنامه‌ی رادیویی "پنج ثانیه از زندگی گاندی" والتر اریخ شفر

این وطن هرگز برایم وطن نبود

2005-07-17T01:39:00.000+04:30

٦ روز دیگر (شنبه ٢٥ تیر ماه١٣٨٤) دو هزارمین روز (نود روز بازداشت اول در سال ١٣٧٦ به علاوه ١٩١٠ روز در بازداشت فعلی) حبس من پایان خواهد یافت." اکبر گنجی در دومین نامه‌اش به آزادگان جهان

چه بگویم؟ چه بگویم، که هم از قلبم برآید و هم از بازویم؟ چه بگویم که دیگر رازی نیست، و نه هراسی تا در دلهره‌ و وحشت آن دست به کلمات بی‌نوا بسایم و برآریم نغمه‌های اشک و آه‌مان را. اینک دیگر چشمانمان طاقت نگه‌داشتن قطرات اشک را ندارد و قلب‌های زخم‌خورده و رنجورمان می‌نگرد فرداهای را که به سکوت ‌می‌گذرانیم و دم بر نمی‌آوریم. چه بگویم؟ نه "دو هزار" روز که هزاران و هزاران روز و شب است که در حبسیم. بگذار هر آنچه را که دهان‌مان باید فریاد کند قلب‌هامان بگشاید، بگذار آنچه را که باید قلب‌هایمان بگشاید نه بندی باشد و نه زنجیری که ریشه‌ی هزاران سال نفرت و تباهی و سیاهی این "وطن" باشد. چه بگویم؟ "راستی گریه هم کاری‌ست".

کلمات بی‌نوا
غرقه‌ی اشک و خیس ِ مرارت
تعمید دوباره می‌یابند.
پرنده‌گانی که بال‌ها‌ی خود را باز می‌آفرینند
به پرواز در می‌آیند
و به نغمه‌سرایی می‌پردازند
و کلماتی که نهان می‌کنند
کلمات آزادی است.

بال‌های آنان شمشیرهای‌ست
که باد را از هم می‌درد.

یانیس ریتسوس

زندگی نومید‌کننده است، این طور نیست؟

2005-07-16T22:00:00.000+04:30

یاسوجیرو ازو Yasujiro Ozo را "ژاپنی تمام‌عیار" لقب داده‌اند. او در فیلم‌هایش با پرداختن به زندگی روزمره و خانواده‌ی ژاپنی، هیچ کنش یا رویداد دراماتیکی ِ "ویژه"ای را بازگو نمی‌کند. تمام آنچه را که "ازو" در کارهایش بدان توجه دارد زندگی هر روزه و عادی شخصیت‌های داستانی‌اش است. با دیدن یک فیلم از او حسی از شاعرانگی و کمال‌طلبی ، اولین چیزی است که به ذهن ما خطور خواهد کرد. او با پرهیز از کات‌های سریع و تاکید بر میزان‌ْ‌سن و شخصیت‌های داستان، بیننده را در یک تجربه‌ی ساده و در عین حال استعلایی از زندگی شریک می‌کند. خود او بر این عقیده است: " فیلم هایی با چهارچوب‌ِ داستانی آشکار، موجب خستگی من می‌شوند. هر فیلم طبیعتاً باید ساختاری داشته باشد وگرنه فیلم محسوب نمی‌شود. به نظر من فیلمی که بیش از حد دارای عنصر درام و یا بیش از اندازه دارای حادثه باشد مسلماً اثر خوبی نیست." تاکید بر "رمزآلوده‌گی" و "کسالت" زندگی عادی داستان‌های او را به روشنی از وضوح و سرارست بودن دور می‌کند، شاید این نوع فاصله‌گذاری خاص برای دور نگه داشتن مخاطب از فیلم و درگیر کردن او با مضامین مطرح‌شده توسط فیلم‌ساز بیشتر کارساز باشد. "داستان"‌های "ازو" غالباً "اندک" و تصاویر ارائه‌شده "تکرار"ی به نظر می‌رسد، همان اتفاقی که در زندگی روزمره‌ی ما اتفاق می‌افتد. جالب آن جاست که او در تمام فیلم‌هایش به موضوعاتی می‌پردازد که هیچ‌گاه خود تجربه‌ا‌‌ی مستقیم از آن نداشته است، دانشگاه، اداره و زندگی زناشویی.
ساختار آثار او همیشه بر یک روال بوده‌اند، دوربین هیچ‌ حرکتی ندارد، از نماهای‌ نزدیک استفاده نمی‌کند و جلوه‌های تدوینی چون "فید و دیزالو" در فیلم‌هایش به چشم نمی‌خورند. از این جهت کارهای او شباهت بسیاری با کارهای فیلم‌ساز فرانسوی "روبر برسون" دارد، گرچه "ازو" سال‌ها پیش از برسون با این تکنیک کار می‌کرده. ترکیب‌بندی‌های دقیق و زیبا در کاری‌هایش بیش از حفظ "تداوم" نماها ارزش دارد. این سبک او در انطباق کامل با موضوع کارهایش است؛ زندگی ملال‌آور و روزمره‌ی انسان‌های عادی و طبقه‌ی متوسط و یا کارگری. او هیچ‌گاه ازدواج نکرد و خود هرگز در بستر یک خانواده‌ی با ثبات رشد نیافت. او تنها با مادرش که سال‌ها پیش از پدر بداخلاق و پرخاش‌جویش جدا شده بود زندگی می‌کرده و تا آخر عمر با او زندگی کرده است. شاید این امر باعث شده باشد که تمام فیلم‌های "ازو" درباره‌ی خانواده‌های باشد که نه در وضعیتی مطلوب که در تنشی دائمی به سر می‌برند و یا در سراشیب زوال و خطر جداشدن و تنهایی قرار دارند. "ازو تنهایی را برای افراد بشر بسیار غم‌انگیز می‌داند. افرادی را که به عنوان خانواده در کنار هم جمع می‌کند در واقع با یکدیگر بیگانه‌اند ولی در کنار هم زندگی می‌کنند"(سینمای یاسوجیرو ازو)
بی‌شک اشاره به ساختارهای سینمای ازو ، در این نوشته نمی‌توان بدان پرداخت، اما دیدن فیلمی از او می‌تواند در شناخت ما از شاعرانگی نهفته در لایه‌های آثارش یاری‌رسان باشد. داستان‌توکیو شاید بتواند نمونه‌ی خوبی برای این مورد باشد. بهر حال با دیالوگی از "داستان توکیو" این نوشته‌ را به پایان می‌برم و برای آشنایی بیشتر با ازو و آثارش دو کتاب در این رابطه پیشنها می‌کنم. در آخر اضافه کنم که : " ازو محنت و سختی زندگی را برای رستگاری محترم می‌شمارد".
کیو کو (کوچک‌ترین دختر خانواده): زندگی نومید‌کننده است، این چنین نیست؟
نوریکو (بیوه‌ی پسر خانواده): بله همین‌طور است!

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1.Ozo and the the Poetics of cinema(Princeton: Princeton University Press, 1988)
2.سینمای یاسوجیرو ازو. ترجمه و اقتباس: ابولحسن علوی طباطبایی. تهران.1367 انتشارات نگاه

پسامدرن: دوزخ عشق و خشونت

2005-07-13T11:13:00.000+04:30

"مجموعه‌ای ساختار نیافته از عکس‌های قوی و هولناک"
"پیرنگ داستانی پخش و پلا و بی‌ربط"
"ضد اوج شیرین توی ذوق‌زن"
"تکیه بدونه دلیل بر دل و روده‌های بیرون ریخته و نشت مغز از کله‌ها"

توصیف‌ها بالا برای فیلم " قلبا وحشی WILD AT HEART " از " دیوید لینچ" تمام آن ساختاری است که در یک فیلم "پست‌مدرن" باید سراغ گرفت. اگر به این لیست "ارجاعات بینامتنی ،استفاده از هنر عامیانه و نوستالژی " را اضافه کنیم ،حالا نه کاملاً، اما تا حدودی مولفه‌های سینمای پست‌مدرن را در ساختارهای فیلمیک ذکر کرده‌ایم. بی‌شک این مطلب نمی‌تواند به بررسی تمامی جنبه‌های ساختاری و روایتی سینمای پست‌مدرن به پردازد، اما به اختصار در مورد فیلم "قلبا وحشی" به نکاتی کلیدی برای استنتاج‌های مفصل‌تر اشاره می‌کنم.
عباس کیارستمی در جای گفته بود: " بهرحال خشونت از سینمای آمریکا رفتنی نیست، تارانتینو راه‌حلی پیدا کرده که لااقل با این خشونت شوخی بکنه"(مصاحبه با جمشید اکرامی) . قلباً وحشی یک شوخی یا یک هجو خشونت است و پر از صحنه‌های خشن. شاید این ضرب‌المثل عامیانه " که هر چی رو دوست داری اونقدر ازش بخور تا بالا بیاری" مصداق خوبی برای خشونت‌های پست‌مدرنی باشد. در این فیلم با یک "آمریکای" تمام‌عیار برمی‌خوریم. پر از خشونت، فقر،‌دزدی و بانک‌زنی و سکس و تمام اون‌چیزهای که هر روز در فیلم‌های آمریکایی به تصویر در می‌آیند. در این بین دو جوان عاشق یکدیگر سعی می‌کنن تا به هر طریق که شده با هم بمانند، لولا(لورا درن) جلوی زندان به سیلور(نیکلاس کیج) می‌گوید: "اگر بتوانیم باقی عمرمان را عاشق هم بمانیم، آینده می‌تواند خیلی زیبا و ساده باشد". این به ملودرام‌های آبکی آمریکایی / هندی می‌ماند، و شاید هم عمدی در آن باشد. همان‌گونه که اشاره کردم ارجاعات بینامتنی به فیلم‌های کلاسیک یکی از مولفه‌های پست‌مدرن است، در این فیلم ارجاعات فراوانی به "جادوگر شهر زمرد" و "الویس پریسلی" ملودرام‌های آبکی سینمایی ـ تلویزیونی به چشم می‌خورد. لینچ در جای عنوان می‌کند: " من خوشم می‌آید که 47 ژانر مختلف را در یک فیلم با هم داشته باشم. از فیلم‌های یک جور متنفرم. عاشق فیلم‌های درجه دو هستم. اما چرا نباید سه یا چهار فیلم از این فیلم‌های درجه دو همزمان با هم پیش بروند؟ مث لانه‌ی زنبور!" . این در هم‌آمیزی ژانرها و تلفیق آن‌ها در یک فیلم را به خوبی می‌توان در "قلباً وحشی" دید. کمدی، وحشت، موزیکال؛ هر یک از این ژانرها در تلفیقی در کنار هم آمده‌اند که به صراحت فیلم را نمی‌توان به ژانر خاصی نسبت داد. اما به نظر تکان‌دهنده‌‌ترین قسمت فیلم صحنه‌ی است که لولا و سیلور به ماشینی واژگون کنار جاده بر‌می‌خورند و یکی از سرنشین‌های آن که هنوز زنده است جلو چشم آن‌ها جان می‌دهد. این صحنه جدای از تاثیرگذاری عاطفی بر بیننده مثل یک شوکی که دو دلداده را بیشتر بهم نزدیک می‌کند عمل می‌نماید. اما در ساختار روایی فیلم و از لحاظ دراماتیکی واجد هیچ معنای نیست و ضرورتی برای آن دیده نمی‌شود، این همان "پیرنگ داستانی پخش و پلا و بی‌ربط" است که مجله‌ی اسکرین اینترنشنال با طعنه‌ در مورد این فیلم نوشته بود. اما نکته‌ی آخر و جمع‌بندی این مطلب:
"دل‌مشغولی‌های وسواس‌آمیز، شخصیت‌پردازی عجیب و غریب، جنایت‌های غیرعادی، تناقض‌ میان آمریکایی‌گرایی صمیمانه و گرم و کثافت معاصر، نوستالژی معصومانه و جنسیت‌گرایی عجیب و غریب" تمام فیلم "قلباً وحشی" است.
بهرحال این فیلم در "جشنواره‌ی کن 1990" توانست نخل طلا را به دست آورد. در این سال ریاست هیئت داوران به عهده‌ی برناردو برتولوچی بود،به نظر شما فیلم "رویابین‌ها" کمی شبیه به "قلبا وحشی" نشده!!؟

در همین رابطه [+]
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
تمامی نقل‌قول‌ها از مجله‌ی "فارابی ، دوره‌ی هشتم، شماره‌ی دوم، شماره‌ی مسلسل 30" می‌باشد.

كمک كنيد

2005-07-11T20:49:00.000+04:30

چه دنیایه این "وبلاگ‌شهر". سر زده می‌ری تو یه خونه دردت می‌گیره، یه خونه‌ی دیگه آدماش بشکن می‌‌زنن و از عشق و عاشقی میگن، یه خونه‌ی دیگه‌ش... و یه خونه‌ همش سکوت. یکی از به یاد ماندنی‌ترین صحنه‌ی فیلم "پدرخوانده‌ی 3" اونجایه که دختر پدرخوانده تیر می‌خوره وپدرخوانده دستاش رو می‌ذاره رو گوش‌ـ‌ش و فریادی می‌کشه که صداش به گوش هیشکی نمی‌رسه انگاری ته حلق‌ـ‌ش همش گیر کرده و چه تقلای می‌کنه که دادش رو بده بیرون. حالا این سکوت‌های نوشی این جوری شده با این توفیر که صداش تو وبلاگ‌شهر پیچیده. نمی‌دونم چی بگم واقعاً، چه کمکی از ما بر میاد واسه این مادر؟ یا اون پدر چه قدر تقصیرکاره؟ اما همین‌قدر می‌تونیم باهاش هم‌دردی کنیم که حداقل تو این "شهر شلوغ " تنها نمونه، ‌همین.
از وبلاگ نوشی:
دختر من فقط سه سال و نیم سن داره. من میترسم. پسرم عاطفی تر از اونیه که شما فکر میکنین، من میترسم... من میترسم. من نمیدونم بچه ها تو چه شرایطی هستن. فقط میدونم امکان نداره دل کوچولوشون الان بدون غصه باشه. ما چهار سال و سه ماه با اضطراب روبرو شدن با این شرایط زندگی کردیم. میترسم بچه ها امیدشون رو از دست بدن. میترسم خودم امیدم رو از دست بدم. میترسم اضطراب همه زندگی ما سه تا، من و جوجه ها رو سیاه کنه... میترسم.
کمک کنید. همگی. خواهش میکنم. هر کاری که فکر میکنین میشه کرد.
مطالب مرتبط [+] [+] [+] [+] [+]

چه فراوانیم ما

2005-07-10T23:39:00.000+04:30

چه فراوانیم ما
بره‌های خوب خدا
طلوع را به چرا برخیزان
و روز را عرق‌ریزان
تا
اخم غروب
تا
شب
که آغل فراموشی‌ست

چه فراوانیم ما
بره‌های خوب خدا
ضیاء موحد ـ مشتی نور سرد

بی‌حوصله راه می‌روم. آنقدر گرم است که انگار آتیش فرو میدم تو سینه‌هام بجای هوا. گوشه‌ی می‌ایستم منتظر دوستی. خودم رو به نیگا کردن به مردم سرگرم می‌کنم تا رسیدن‌ـ‌ش. بعضیا رو با نیگا دنبال می‌کنم راه رفتن‌شان جالب است، تو چشای بعضیا هم خیره میشم ول کن هم نیستم تا وقتی که نیگاش به طرفم می‌چرخه اون وقت منم خودمو می‌زنم به اون راه. یه مرد با سه زن و یه بچه‌ی تو بغل وسط خیابون رو پایه‌ی مجسمه‌ی وسط میدون ایستاده‌اند و دارن عکس می‌گیرند ،برای یادگاری انگار. مدت زیادی به اونا خیره میشم. چشام رو می‌بندم. چه بد است روزمرگی و گرمای این شهر، چه بی‌هدف و یله گام برمی‌دارند این آدما. چه فراوانیم ما "بره‌های خوب خدا ".

آتش در سر، صاعقه در مشت

2005-07-08T21:48:00.001+04:30

بار دیگر آمدند،
با کتاب‌ها، سرودها و پرچم‌هایشان،
موج موج، به روشنائی بدل شدند
و هجوم بردند رو به ظلمت
... .
ناظم حکمت

عكس :ازسايت ايرانيان هيجده تير ماه هفتاد وهشت

متفکران و سنت فکری ما

2005-07-07T15:13:00.000+04:30

با خود گفتم دیگر مجال نشستن و دلیلی برای عزلت و استراحت نمانده است. تا کی برای خودپرستی و برکناری از آزار خلق، خود را کنار کشم و برای راهنمایی خلق و حق‌جویی تن به رنج و سختی نسپارم؟ "*

به "خود مشغولی" و "عزلت‌نشینی" اندیشه‌ورزان در "سنت فکری" ما ریشه‌دار بوده. یکی از دلایل مهم آن در جمله‌ی نقل‌شده از غزالی به سادگی قابل درک است‌" آزار خلق" .عامل دیگر را باید از بیم آزار "ارباب قدرت" دانست. دسترسی به اندیشه و آگاهی در میان عامه‌ی مردم در دوران‌ کهن محدود به منابر و مواعظ و شخصیت‌های مذهبی بوده و در مدارس و حوزه‌هایی علمی مانند "نظامیه" و امثال آن، معدود طالبان و راه‌یافتگان به آن مراکز تنها به تکرار و یادگیری دروسی مشخص مانند: فقه و حدیث و کمی فلسفه و نجوم ... ‌بسنده می‌کردند و نه فراتر از آن. بدین ترتیب هر اندیشه‌ی غیر قشری و عوامانه مورد تهدید و آزار قرار می‌گرفت. اما برای "ارباب زر و زور" نیز اندیشه‌های "دیگر" خطرناک بود و "موقعیت" آنان را به مخاطره می‌انداخت. این شرایط ناگوار برای ابراز اندیشه و ابراز عقیده بستری مطمئن و بدونه بیم نبوده و بسیاری از "در لفافه‌گویی"ها محصول همین فضاست. اما "مجید زهری" در مطلبی مسئله را به گونه‌ای عنوان می‌کند که در دوران معاصر و در عصر گسترش سرسام‌آور علم و رسانه این "سنت فکری" اگر نه با آن شدت که به گونه‌ای دیگر در حال وقوع است. در یادداشت "مجید زهری" به مشکلی دیگری اشاره شده و آن نبود تفکر نقدی و تحلیل علمی در میان کسانی است که حداقل خود را در جرگه‌ی "متفکران" به حساب می‌آورند. حال این مدعیان تفکر چقدر در جهت‌دهی به اندیشه‌های عمومی در جامعه یاری رسانده‌اند بماند اما بحث من این است که آیا آن دو مسئله‌ و مانع که در "سنت فکری" ما همیشه نمود داشته تا چه اندازه از میان رفته؟ اندیشه‌ورازن ما کنج عزلت و عافیت را به قبول زحمت ترجیح نمی‌دهند؟ و آیا بیم آزار "خلق" و "عالیجنابان" دیگر در میانه نیست؟
بحث بر سر این مسئله را تا به همین‌جا ناتمام می‌گذارم . سوالات و مسئله‌‌های بیشتری می‌تواند در برابر ما قرار گیرد تا نقش اندیشمندان و استفاده‌ی آنان از "سنت فکری" کهن خود به صورتی نوآورانه و به‌روز تا چه حد بوده و در این میان نقش محقیقین و معلمین در انتقال این اندیشه‌ها و منتقدین در تحلیل و واکاویدن آن‌ها چه اندازه بوده، روشن سازد.

مطلب مجید زهری [+]

________________________________

*ابوحامد غزالی. شک و شناخت (ترجمه‌ی المنقذ من الضلال)، ترجمه‌ی صادق آیینه وند، تهران، امیرکبیر، 1362، ص 85.

زندگی و دیگر هیچ

2005-07-04T12:11:00.000+04:30

گارسیا مارکز همیشه برایم جذاب بوده چه چند سال پیش با آن نامه‌ی وصیت‌ـ‌ش و چه با داستان‌های تاثیرگذارش. در آن سال‌ها در وصیت‌‌ـ‌نامه‌اش چیزهای زیبایی خواندم که "پر از زندگی و امید" بود. جایی که نوشته بود: "‌همیشه به قله‌ی کوه رسیدن مهم نیست، پی بردن به بزرگی کوه از آن مهم‌تر است" تمام زندگی را در یک جمله خلاصه کرد، زندگی کردن و رازش همان است، پی بردن به عظمت و لذت از رازآلودی‌ـ‌ش، این تمام زندگی است " زندگی و دیگر هیچ".
این نکات هم از مارکز میارم. برای خودم که خیلی جذاب و قابل اعتنا بودند، می‌دونم که برای هر کسی هم که در این نکته‌ها تامل کنه لذت‌ـ‌بخش و جذاب خواهد بود.
یک : دوستت دارم ، نه به خاطر شخصیت تو ، بلکه به خاطر شخصیتی که من در هنگام بودن با تو پیدا می‌کنم.
دو : هیچ کس لیاقت اشک‌های تو را ندارد و کسی که چنین ارزشی دارد باعث اشک ریختن تو نمی‌شود.
سه : اگر کسی تو را آن‌گونه که می‌خواهی دوست ندارد ، به این معنی نیست که تو را با تمام وجودش دوست ندارد.
چهار : دوست واقعی کسی است که دست‌های تو را بگیرد ولی قلب تو را لمس کند.
پنج : بدترین شکل دلتنگی برای کسی آن است که، در کنار او باشی و بدانی که هرگز به او نخواهی رسید .
شش : هرگز لبخند را ترک نکن . حتی وقتی ناراحتی . چون هر کس ممکن است عاشق لبخند تو شود .
هفت : تو ممکن است در تمام دنیا فقط یک نفر باشی ، ولی برای بعضی افراد تمام دنیا هستی .
هشت : هرگز وقتت را با کسی که حاضر نیست وقت‌ـ‌ش را با تو بگذراند ، نگذران.
نه : شاید خدا خواسته است که ابتدا بسیاری افراد نامناسب را بشناسی و سپس شخص مناسب را. به این ترتیب وقتی او را یافتی بهتر می توانی شکرگزار باشی .
ده : به چیزی که گذشت غم نخور ، به آن چه پس از آن آمد لبخند بزن .
یازده : همیشه افرادی هستند که تو را می آزارند . با این حال همواره به دیگران اعتماد کن و فقط مواظب باش که به کسی که تو را آزرده دوباره اعتماد نکنی .
دوازده :خود را به فرد بهتری تبدیل کن و مطمئن باش که خود را می شناسی قبل از آن که شخص دیگری را بشناسی و انتظار داشته باشی او تو را بشناسد .
سیزده : زیاده از حد خود را تحت فشار نگذار ، بهترین چیزها در زمانی اتفاق می افتد که انتظارش را نداری .

این روزها

2005-06-25T20:22:00.000+04:30

بهانه‌ی خوبی بود که دست‌نوشته‌ها و خاطرات و تکه‌ پاره‌های سال‌های پیش رو از زیر خروارها کاغذهای پاره پوره و کثیف بیرون بکشم. همش تقصیر این روز ناگزیر‌ست که یکی از دوستام با پیام تبریک‌ش پیش پیش به یادم انداخت و مجبورم کرد که منم مرتکب این عمل واکاویدم گذشته بشم. هر چند که زیاد خوشم نمیاد، چون به این حرف با تمام وجود باور دارم که : "از دی که گذشت هیچ از او یاد مکن" . ولی بعضی از این نوشته‌ها برام شادی‌بخش برخی دیگر غم‌آلود و ... دیگه بقیه‌ش مهم نیست فقط این مهم بود که تصمیم گرفتم که همه رو بسوزونم:
هر بنای کهنه کآبادان کنند
نه که اول کهنه را ویران کنند

و خیلی چیزا نوشته بودم برای این روز ولی خب، بماند. همین شعر رو از اکتاویو پاز اینجا می‌نویسم و دو تا از شعرهای که مال همون هفت هشت سال پیشه، شعرهای خوبی نیستند اما خاطره‌ی خوبی همراه خود دارند.

باریده باران / زمان به چشمی غول‌آسا ماند / که در آن اندیشه‌وار / درآمد و رفتیم. / رودی از موسیقی / فرو می‌ریزد در خونم / گر بگویم جسم، پاسخ می‌آید: باد! / گر بگویم خاک، پاسخ می‌آید: کجا؟

جهان دهان باز می کند / همچون شکوفه‌یی مضاعف، / غمگین از آمدن / شادمان از بودن در این مکان.

در کانون خویش گام بر می‌دارم / و راه خود را / باز نمی‌توانم یافت.
اکتاویو پاز
فایل پی‌دی‌اف شعر خودم رو اینجا می‌تونید ببـیـنید[+]

دوزخ

2005-06-23T18:48:00.000+04:30

گفتـند: " تو از بهـر محبوب مجنون گشته‌ای."
گفتم: " نه آیا طعم زندگی را فقط مجانین می‌چشند و بس؟"
روضة‌الریاحین ، یافعی

دیشب با دوستی حرف می‌زدم گفتم:
ـ آدم وقتی به کسای بیشتر از هـر وقتی احساس نیاز می کنه یهو یه بلای باعث میشه که دیگه هیچ وقت نبینی‌شون. حالا مرگ باشه، دوری وجدایی باشه هر چی که هست، موقع -‌ش اون نبوده. و تو سرگردون که چرا از این همه وقت حالا که من... فقط می‌تونم بگم که:
" دنیا تا بوده گند بوده ولی هیچ‌وقت به این گندی نبوده" .
"کاش برای من امیدی باقی مانده بود...
می‌بوسمت و اشک."

شرقی/ غربی

2005-06-18T15:52:00.000+04:30

برنامه‌ی سینما چهار جمعه‌شب فیلمی بود با نام " ترس و لرز ( Fear and Trambling )" از" آلن کورنر" فیلم‌ساز فرانسوی. این فیلم زیبا از چند جنبه قابل اعتنا بود. از لحاظ تکنیکی بازی‌ها و کارگردانی کم نقص و قوی بود. اما من بنا ندارم که به مسایل تکنیکی و فیلمک آن به پردازم. آنچه که توجه مرا به خود جلب کرد تصویر دو منش و رفتار متفاوت ِ شرقی‌/ غربی بود.
"امیلی" به عنوان یک فرد غربی در یک شرکت ژاپنی استخدام می‌شود. "فوبوکی" همکار مافوق او در ظاهر بسیار مهربان و همدلانه با او برخورد می‌کند. مشکل از جای شروع می‌شود که امیلی در پذیرایی با قهوه به زبان ژاپنی با مهمانان حرف می‌زند. به خاطر همین از طرف مافوق اداری‌ش که مردی جدی و غیرمنعطف می‌نمایاند به شدت مورد مؤاخذه قرار می‌گیرد. او به امیلی می‌گوید که مهمانان‌ش از اینکه یک "خارجی" به زبان آن‌ها مسلط باشد بخاطر ترس فاش شدن اسرارشان، اصلاً خوش‌شان نمی‌آید. امیلی دستور می‌گیرد که زبان ژاپنی را فراموش کند، اما این برای او ممکن بود؟!. او که بخاطر اینکه زبان ژاپنی می‌دانست استخدام شده بود و حالا باید فراموش می‌کرد. فوبوکی برای او روشن کرد که بهرحال این یک خواست سازمانی‌ست و باید اجرا شود و اگر اعتراضی دارد باید "سلسله مراتبی" عمل نماید.
امیلی به عنوان فردی غربی با این حرف مشکل دارد ولی می پذیرد. او برای ادامه‌ی کارش به درست کردن تقویم‌های روی میز کارمندان می‌پردازد اما با انجام دادن نمایشی برای کندن یک برگ تقویم، از این کار هم بر حذر می‌شود. او در چارچوب "قاعده" کار نکرده و خواسته که "جور" دیگری به کارش تنوع ببخشد. تا اینجا دو منش شرقی را در این فیلم شاهد بودیم: بیگانه‌‌گریزی و ترس از "غیر"، و دیگری تعبد و پیروی بی‌چون و چرا. بیگانه‌گریزی و حتا بیگانه‌ستیزی در جوامع شرقی یک منش پذیرفته‌شده و مقبول است. یک انسان شرقی با "غیریت(غیرت)" سعی در پوشاندن خود و حریم احساس‌ها و زندگی خویش از چشم "دیگری" را دارد. اما این حساسیت نسبت به "بیگانه" و "بیگانه‌ستیزی" شاید به خاطر عوامل و شرایط رام زندگی غربی(اروپایی) به این اندازه در رفتارهای اجتماعی‌شان نمود پیدا نکند. ترس از آزار یا افشای اسرار در جوامع شرقی با تنش‌های مدوام و جغرافیای گاه نامساعد آنان در ارتباط مستقیم بوده است. هم‌چنین یک انسان شرقی به دلیل در خطر قرار گرفتن موقعیت‌ها و فرصت‌هایش و عدم ثبات و امنیت از این بابت بسیار محتاطانه و محافظه‌کارانه برخورد می‌کند. اما مسئله‌ی دوم: تعبد و پیروی بی‌چون و چرا. شاید یکی از منش‌های رایج در میان شرقیان، پیروی از قواعد پذیرفته‌شده و رایج گروهی(دینی، سیاسی، پیشه‌ای) می باشد. در این نظام رفتاری جایی برای خلاقیت‌های فکری و فردی نمی‌ماند. "باید"ها " و "نباید"های بسیاری پیش‌روی افراد گذاشته می‌شود که حدود آنان در کار و منش ِ عمومی‌شان مورد استفاده قرار می‌گیرد. هرگونه تخطی و یا نوآوری "بدعت" به حساب می‌آید و موجب طرد و تنبیه فرد خاطی می‌شود. این گونه است که امیلی به رغم موفقیت در پروژ‌ه‌ای که توسط یکی دیگر از همکاران‌ش، "تنشی" به او واگذار شده مورد توبیخ و بازخواست قرار می‌گیرد. اما به دو نکته‌ی دیگر اشاره می کنم و این نوشته رو بیش از این طول نمی‌دم.
دوشیزه "فوبوکی" گرچه در ظاهر همدلانه با امیلی برخورد می‌کرد تا آنجایی که امیلی او را دوست خود و تنها کسی که به او اعتماد دارد عنوان می‌کند، اما در واقع بخاطر مشکلات درونی و شرایط عمومی زندگی‌ش آن‌گونه که "تنشی" تشریح می‌کند، زنی مغرور و بی‌ملاطفت است. او برای حفظ جایگاه خودش امیلی را لو می‌دهد و او را به کارهای سخت وامی‌دارد. تا جای که امیلی مجبور به تمییز کردن توالت‌ها می شود. امیلی وقتی در برابر فوبوکی شجاعانه قرار می‌گیرد، فوبوکی به او می‌گوید: که با چه جراتی این‌گونه با من حرف می‌زنی؟ و امیلی در جواب می‌گوید: چون دیگه نمی‌ترسم تنزل پست پیدا کنم. این حرف ایمیلی نشان‌دهنده‌ی یک تفاوت میان او فوبوکی‌ست. فوبوکی برای حفظ منافع و جایگاه‌ش اگر لازم باشد پا بر شانه‌های دیگری می‌گذارد، اما امیلی دغدغه‌ی حفظ موقعیت را ندارد یعنی کار کردن و خوب کار خود را به انجام رساندن برای او مهم است نه حفظ موقعیت ، که البته به قول خودش دیگری از آن بیشتر تنزل پست پیدا نمی‌کرد. اما مسئله‌ی آخر.
در این شرکت که می‌توان آن را "نمونه‌واره‌"ی یک جامعه‌ی شرقی (و بیشتر ژاپنی) به حساب آورد، یک "خدا" وجود دارد و یک "دیو". دیو می‌ترساند و خدا نجات‌دهنده و مهربان است. اما در هرحال این خداست که حرف آخر را می‌زند و شاید به قول خودش همه‌چیز هم دست او نباشد، چون "فرد" در این‌جا مرده است.

درآخر به نکته‌ی جالب توجه شما را اشاره می‌دهم. مردان شرکت با کمک "تنشی" تصمیم می‌گیرند تا از توالت مردانه‌ آن طبقه استفاده نکنند و با این حرکت به روشی منفی به اعتراض و مقابله با رفتارهای مستبدانه و انحصارطلبانه‌ی فوبوکی دست بزنند، اعتراضی آرام و موثر.
امیلی از پنجره‌ی شرکت ـ تنها راه گریز او از این محیط ـ بیرون را می‌نگرد و می‌گوید: تا زمانی که پنجره‌ای وجود دارد، هر انسان سهم آزادی خود را خواهد داشت.

به آنان که ایستاده‌اند گرسنه و امیدوار

2005-06-14T23:09:00.000+04:30

انتظار

این چنین، در چشم‌انتظاری،
شب‌ها چندان دراز می‌گذرد
که ترانه ریشه ‌افشان کرده، درخت‌وار بر بالیده است.

و آنان که به زندان‌ها اندرند ـ مادر!ـ
و آنان که روانه‌ی تبعید‌گاه‌ها شده‌اند
هر بار که آهی برآرند
ـ نگاه کن!ـ
این‌جا برگی بر این سپیدار
می‌لرزد.
یانیس ریتسوس

انتخاب يا انتصاب؟

2005-06-13T00:48:00.000+04:30

دردا که دوای درد پنهانی ما
افسوس که چاره‌ی پریشانی ما
در دست کسانی‌ست که پنداشته‌اند
آبادی خویش را ز ویرانی ما
این دو بیتی رو یک مورخ کرد ذیل مطلبی که درباره‌ی تاسیس مدارس در شهرها و مخالفت مکتب‌داران روحانی نسبت به این پدیده‌ی جدید آموزشی شده بود، ‌آورده. به راستی مکتب‌داران می‌دانستند که با بر روی کار آمدن دروس جدید و آگاهی‌ها و دانش گسترده‌تری که در اختیار همه قرار می‌گیرد، موقعیت شغلی و مشروعیت طبقاتی خود را از دست می‌دادند. یک مکتب‌دار که شاگرد‌ش برای دو بند قرآن یا گلستان که برخوانی می‌کرد باید حمالی استاد رو هم می‌کرد و ترکه و تنبیه هم می‌شد و دم بر نمی‌آورد، نمی‌توانست با این وضعیت جدید خود را وفق دهد. این مورخ در کتاب خود می‌آورد که روحانیان مساجد که همه‌ی مکتب‌های شهر در دست آنان بود مدارس را جایگاه ترویج افکار شیطانی و مضر به حال بچه‌ها می‌دانستند. بهر حال بحث بر سر این نیست، مقصودم از این مقدمه اشاره به حادثه‌ی است که سخت مرا به تعجب واداشت. دیدن یه پارچه‌نوشته‌ی تبلیغی با این عنوان:
عبور از بحران و آغاز فصل جدید
با انتصاب
....
این کلمه‌ی آخر در جا خشکم کرد. به این فکر کردم که آیا آقایان هنوز نفهمیدن که فرق انتصاب با انتخاب چیه یا فکر می‌کنن مردم نمی‌فهمند، و یا اصلا این کارشان با آگاهی کامل از عبارت و معنای برآمده از آن است. در هر حال این انتخابات یا "انتصابات" هر عنوانی که داشته‌ باشد چون در سرنوشت جمعی ما تاثیری ندارد، به تبع اهمیتی نیز برای ما ندارد. بهرحال این یک تصمیم فردی در حوزه‌ی آزدای‌های فردی هر شخصی است که شرکت کند و یا شرکت نکند. مهم تبعات اجتماعی و سیاسی این تصمیمات است که باید مورد توجه قرار بگیرد.
عکس این پارچه نوشته[+]

زیبایی جهان را نجات خواهد داد

2005-06-09T17:00:00.000+04:30

"زیبایی جهان را نجات خواهد داد"،این جمله‌ی"پرنس مشیکین" در رمان "ابله" اثر "داستایوسکی" توسط شخصیت‌های داستان بسیار تکرار می‌شود. "زيبایی" که نجات‌بخش است. پرنس زیبایی را "معمای پیچیده‌ی" می‌داند. او در سویس و در مدتی که برای معالجه در آن جا بوده با بچه‌های دهکده‌ی که در آن مقیم بوده رابطه‌ی بسیار صمیمی و گرمی داشته. پرنس در روح بچه‌ها زیبایی می‌بیند و سعی در نزدیک کردن خود به آن‌ها می‌کند. اما پرنس ِ "ابله" چرا این‌قدر ساده‌دلانه و بی‌پروا با جهان برخورد می‌کند؟ این همان خصلت بچه‌گانه‌ی نیست که او به شدت علاقمند آن است. زیبایی بچه‌گانه‌ی "ابله" در آن است که قلب‌ش بر تمامی وجودش حکم می‌راند. مصلحت‌اندیشی‌های معمول "آدم‌بزرگ‌ها" و پنهان‌‌کاری‌های معمول در روابط‌ با دیگران در رفتار پرنس نیست. او انگار که به درون تمام آدما از راه دیدن چهره‌شان رسوخ می‌کند و همه‌ی رفتارهای آنان را پیش‌بینی می‌کند. هنگامی که سیلی می‌خورد تنها به گفتن یک جمله اکتفا می کند:"وای که از این کارتان چقدر خجالت خواهید کشید."

پرنس در رقابت به دست آوردن پول، قدرت، محبت و جایگاه که همه در آن شریک بودند خود را دور می کند و به عشقی آتشین خود را مبتلا می‌کند." من اغلب حیرانم که آیا می‌شود انسان همه‌ی انسان‌ها، همه‌ی هم‌نوعان ِ خود را دوست داشته باشند؟ البته نمی‌تواند. چنین چیزی طبیعی نیست. عشق انسان به دیگران،‌که نوع‌دوستی نامیده می‌شود، چیزی است ذهنی و همیشه بر پایه‌ی خودپرستی استوار است.عشق ِ آزاد از خودپرستی برای ما ممکن نیست. حال آنکه برای شما حال غیر از این است. جایی که مقایسه‌ی شما با هر کسی ناممکن باشد، جایی که ورای هرگونه آزردگی یا نفرت شخصی باشید چطور ممکن است کسی را دوست نداشته باشید؟ فقط شمایید که می‌توانید بی‌خودپرستی دوست داشته باشید، فقط شمایید که می‌توانید در عشق به معشوق،‌وجود خود را فراموش کنید." و این همان چیزی است که در پرنس وجود دارد، همان عشق به هم‌نوع بی‌هیچ نیازی و یا خودپرستی.

نمی‌خواهم زیاد نوشته‌‌ام طولانی بشه، این رو باید اضافه کنم که در آخر رمان ِ چاپ نشر چشمه، یک موخره‌ی بسیار خوب در تحلیل رمان وجود دارد که حتماً توصیه می‌کنم بخوانیدش.

چند نامه

2005-06-09T16:57:00.000+04:30

این چند نامه‌ رو تو این دو سه ماهه برای دوستای عزیزی فرستادم. قسمت‌های‌شو با کمی اصلاح دوست داشتم که اینجا بذارم.

+

دوست عزیز!

از بزرگ شدن خیلی می‌ترسم. چون اونوقت می‌دونم که خیلی از چیزهای قشنگ‌و نمی‌تونم ببینم، جلو چشامن ولی نمی‌بینم‌شون. از بزرگ شدن خیلی می‌ترسم، چون می‌دونم خیلی خودخواه میشم، انگاری مرکز عالمم، انگاری تنها خودم همه‌چی رو می‌فهمم، و تنها اون چیزای رو که من فهمیدم درسته. از بزرگ شدن می‌ترسم واسه‌ی اینکه دیگه اون چیزای که اون زیرا رو زمینن و خیلی کوچیکن اون‌قدر که با چشم به زور می‌تونی ببینی‌شون، دیگه هیچ وقت نمی‌بینم، از بزرگ شدن می‌ترسم واسه اینکه دیگه نمی‌تونم مث یه بچه به این دنیا نیگا کنم. بچه‌ها هم‌شون فرشته‌ن، وقتی می‌افتن رو زمین دیگه مال خودشون نیستن. این فرشته‌ها دیگه دست‌ خودشون نیست. هی بزرگ میشن بزرگ میشن و فرشته دیگه وجود نداره، می‌میره...

شنبه 10 اردیبهشت 84
+

تورج عزیز!

از محبت‌ـ‌تون سپاس‌گزارم. البته من بزرگ نیستم چون "کوروش" نیستم ، "کورش"ـ‌م. " در این سیاه قرن" مطمئنم که نباید دنبال دریچه‌ بود؛ دنبال راه باید باشیم. دریچه دیگر نمی‌تونه وسعت دلتنگی ما رو تحمل کنه و کوچه دیگه خیلی باریکه برای خوشبختی. راه رو باید بجویم. راه رو باید بریم. راه می‌تونه انتها نداشته باشه و این دیگه ما رو دلتنگ نمی‌کنه. راه می‌تونه ما رو هم‌سفر کنه با هزاران هزار مث خودمون "دلتنگ" "غریب "؛ می‌تونه راه باشه اما نه"در رو". راه برای پیمودن و نرسیدن، و پیمودن به امیدِ رسیدن! باشه. اما اشتباه همین‌جا پیش میاد تُو رفتن همین راهه که به"بی‌راهه" می‌زنیم و دور و دور، دورتر از هم‌سفران و هم‌ـ‌مسیرای دیگه می‌شیم. مهم اون چیزی نیست که قراره بهش برسیم ، مهم اینه که ما داریم می‌ریم.

دوست دارد یار این آشفتگی

کوشش بیهوده به از خفته‌گی.

واقعاً نمی‌دونم در مورد دلتنگی‌های که برای انسان میاد و میره چی‌ بگم. مث عاشقی می‌مونه اگه همون جا تو سکون و بی‌حرکتی و تغییر و تبدیل بذاریش همون جور می‌مونه. نه تو چیزی نصیب بردی نه دلتنگی‌‌ـ‌ت از بین رفته. حالا چرا گفتم مث عاشقی؟ چون به نظرم عشق اگه پویا نباشه اگه در تغییر و ویرایش نباشه نمی‌دونم چی به سر "دچار"ش میاره....

یک‌شنبه 21 فروردین 84

+

...عزیز!

مواظب سیاره‌ت باش. مواظب شازده‌ت باش. نذار بائوبا‌ب‌های که ازشون غافل شدی سیاره‌‌ت رو از بین ببره و دیگه نتونی به دادش برسی. مواظب گل‌های و گیاه‌های خوب سیاره‌‌ت باش.

ازت می‌خوام که بیشتر به سیاره‌ت برسی براش ارزش قائل بشی. همین جوری که نمیشه رهاش کنی. آتشفشان‌هاشو همیشه تمییز نگه‌دار. گل‌هاشو به موقع آب بده و گیاه‌های هرزشو زود تشخیص بده و از ریشه در بیار، وگرنه… اونا تو رو از ریشه در میارن...

سه شنبه، 2005/03/29

انقلاب شادی

2005-06-09T16:47:00.000+04:30

اعتراض یه هفته ی تموم شد. وبلاگ دوستم احمد زاهدی لنگرودی رو بستن. و دیروز خیابان‌های شهر شلوغ بود. همیشه باید بهانه‌ی برای شادی پیدا کرد، همین‌جوری که نمیشه شاد بود!. همیشه از شادی مردم خوشحال میشم. گرچه از فوتبال خوشم نمیاد. این دیگه مشکل منه. خب فکر کنم این هفته یه عالمه مطلب داشته باشم. یا... نداشته باشم.
راستی شاید از این به بعد در بلاگ اسپات نوشتم فقط یه کم کمک می‌خوام. فقط نظر شما رو می‌خوام حتما بدونم.

می خوام بیام اینجا

2005-06-08T18:41:00.001+04:30

شاید از این به بعد اینجا نوشتم. حالا ببینم.